کاتێک دروشمی دیموکراسی دەبێتە پەردەیەک بۆ شاردنەوەی کرداری دەسەڵات
١-دروشم و کردار: دیموکراسی! ئەو وشەیەی هەموو حیزبێک پێی شانازی دەکات و هەموو لایەنێکی سیاسی لە کاتی پێویستدا خۆی بە نوێنەری دەزانێت.
بەڵام کاتێک لە دروشمەکان دێینە دەرەوە و سەیری کرداری حوکمڕانی لە کوردستان دەکەین، ئەم پرسیارە سەرهەڵدەدات: ئەوەی لە کوردستان هەیە دیموکراسییە، یان تەنها ناوێکە بۆ ڕەواکردنی دەسەڵات؟
دیموکراسی ئەوە نییە کە تەنها کاتێک دەنگی خەڵک بە دڵی ئێوە بێت قبوڵی بکەن. دیموکراسی ئەوەیە کە ئەنجامی هەڵبژاردن بە دڵتان نەبوو، هێشتا پابەندی یاسا و بنەماکانی بن.
لە کوردستان، دیموکراسی بۆ ماوەیەکی زۆرە لە نێوان دروشم و کرداردا گیرۆدە بووە. حیزبەکان لە کاتی هەڵبژاردندا بانگەشەی دەنگی هاووڵاتی دەکەن، بەڵام دوای هەڵبژاردن ئەو دەنگە دەبێتە ماددەی مامەڵە لەسەر پۆست و دەسەڵات و ئیمتیازات.
٢-دیموکراسی لەبەردەم دەسەڵاتی حیزبیدا: هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤ بەڕێوەچوو. پەرلەمانی هەرێم دوای زیاتر لە دوو ساڵ لە هەڵبژاردن سەرۆکی هەڵبژارد، لە کاتێکدا هێشتا ململانێی حیزبی ژوورەکەی دابەش کردبوو.
لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ لە هەولێر، بە ئامادەبوونی ٥٢ پەرلەمانتار لە کۆی ١٠٠، دەستەی سەرۆکایەتیی پەرلەمان هەڵبژێردرا. ئەو ٥٢ کەسە تەنها لە فراکسیۆنێک پێک نەهاتبوون، بەڵکو لە پارتی کە ٣٩ کورسی هەیە، لەگەڵ ١٣ پەرلەمانتاری تر پێکهاتبوون کە لە لیستی لایەنە جیاوازەکانەوە هاتبوون و دژی بڕیاری فراکسیۆنەکانیان بەشداریان کردبوو.
لە بەرامبەردا، فراکسیۆنەکانی یەکێتی و نەوەی نوێ و چەند لایەنێکی تر دانیشتنەکەیان بایکۆت کردبوو. دواتر دادگای باڵای فیدراڵی لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ داوای وەستاندنی کارەکانی پەرلەمانی ڕەتکردەوە، بەڵام هێشتا دۆسیەی ئەسڵی و یەکلاییکردنی یاساییبوونی دانیشتنەکە یەکلایی نەکردۆتەوە.
ئەم ڕووداوانە تەنها دۆخێکی ئاساییی سیاسی نین. وێنەیەکی ڕوونن لەوەی ناکۆکیی هێزە سیاسییەکان چۆن کارکردنی دامەزراوەیەکی نوێنەرایەتی دەخاتە ژێر کاریگەریی خۆی.
لێرەدا نابێت بە ئاسانی لایەک بە تەواوی بێتاوان و لایەکی تر بە تەواوی تاوانبار بزانین. پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە: لە هەموو ئەم ململانێیەدا بەرژەوەندیی هاووڵاتی لە کوێ بووە؟
ئەگەر زۆرینە بە پشتبەستن بە ژمارە و ڕێکاری یاسایی بڕیار بدات، دەبێت پابەندیی خۆی بە یاسا و مافی کەمینە بسەلمێنێت.
ئەگەر کەمینەش بە بایکۆت و ڕەتکردنەوە ڕووبەڕووی زۆرینە ببێتەوە، دەبێت ڕوون بکاتەوە ئەم هەڵوێستە چۆن خزمەت بە دامەزراوە و ویستی گشتی دەکات.
دیموکراسی ناتوانێت ببێتە مافی تایبەتیی زۆرینە، و کەمینەش نابێت بیکاتە ئامرازی وەستاندنی دامەزراوەکان.
٣-پەرلەمان موڵکی حیزبەکان نییە:
پەرلەمان موڵکی هیچ حیزبێک نییە، نە زۆرینە و نە کەمینە. نوێنەرایەتیی ویستی گشتیی خەڵک دەکات.
ئەگەر بەهۆی ناکۆکییە سیاسییەکانەوە بۆ ماوەیەکی درێژ ناچالاک بکرێت، تەنها زیان بە دامەزراوەیەک ناگەیەنێت. مافی ئەو هاووڵاتییانەش پێشێل دەکات کە دەنگیان داوە بۆ ئەوەی نوێنەرەکانیان چاودێریی حکومەت بکەن.
ئەو پەرلەمانتارەی مووچەی خەڵک وەردەگرێت و بەهۆی ململانێی حیزبییەوە ناتوانێت ئەرکی یاسادانان و چاودێریی ئەنجام بدات، چ وەڵامێکی بۆ دەنگدەر هەیە؟
جێگای سەرسوڕمانە هەندێک جار هەمان لایەنەکان کە لە کاتی پێویستدا بە یاسا شانازی دەکەن، لە کاتی ناکۆکیدا یاسا دەکەنە بابەتی مشتومڕی سیاسی. وەک ئەوەی یاسا تەنها بۆ ئەو کاتانە بێت کە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیان دەگونجێت.
٤-حیزب دەبێت خزمەتکاری دەوڵەت بێت، نە خاوەنی:
یەکێک لە گەورەترین کێشەکانی حوکمڕانی لە کوردستان تێکەڵبوونی سنووری حیزب و دەوڵەتە. کاتێک دامەزراوە ئیدارییەکان، داراییەکان، دەزگا ئەمنییەکان و تەنانەت بڕیارە گشتییەکانیش بە ڕێککەوتن و هاوسەنگیی نێوان حیزبەکان بەڕێوە دەبرێن، پرسیاری سەربەخۆیی دامەزراوەکان بە جدی دێتە ئاراوە.
دەوڵەت نابێت ببێتە لقێک لە حیزب، و هاووڵاتی نابێت بۆ بەدەستهێنانی مافێکی یاسایی ناچار بێت پەنا بۆ پەیوەندیی حیزبی ببات.
ئەگەر مووچە، کار، خزمەتگوزاری، دامەزراندن و تەنانەت هەندێک مافی ئیداری بە پەیوەندیی سیاسییەوە گرێ بدرێن، چۆن دەتوانین بانگەشەی یەکسانیی هاووڵاتیان بکەین؟
٥-دیموکراسی بەبێ دادوەریی سەربەخۆ تەنها دروشمە:
هیچ سیستەمێکی دیموکراتیک بەبێ دادوەریی سەربەخۆ و سەروەری یاسا مانای تەواوی نابێت. یاسا دەبێت بەرامبەر هەمووان یەکسان بێت. جیاوازی نابێت لە نێوان خاوەن دەسەڵات و هاووڵاتیی ئاساییدا هەبێت، و حیزب و پۆست نابێت ببنە پارێزەر لە بەرپرسیارێتیی یاسایی.
ئەوەی دیموکراسی بەهێز دەکات بوونی دەسەڵاتێکی بەهێز نییە. توانای یاسایە بۆ سنووردارکردنی ئەو دەسەڵاتە.
٦-هاووڵاتی، قوربانییەکی بێدەنگ:
لە هەموو ئەم ناکۆکییەدا، ئەوەی لە پەراوێزدا دەمێنێتەوە هاووڵاتییە. لە کاتی هەڵبژاردندا دەنگی دەوێت، بەڵام لە کاتی بەڕێوەبردنی دەسەڵاتدا دەنگی گوێی لێ ناگیرێت. مووچە، خزمەتگوزاری، ئاسایش و دادپەروەری دەوێت، بەڵام لەبری ئەمانە بەردەوام چاوی لە ململانێی سیاسی و ڕێککەوتنی حیزبییە.
ئایا ئەو هاووڵاتییە مافی ئەوەی نییە بپرسێت: ئەم هەموو ساڵەی بە ناوی دیموکراسی حوکمڕانیتان کرد، ئەنجامی بۆ ژیانی من چی بووە؟ ئایا دەنگەکەمان تەنها بۆ ئەوەیە ببینە ژمارەیەک لەسەر مێزی مامەڵە و دابەشکردنی دەسەڵات؟
لە کۆتاییدا..با بە ڕاشکاوی بڵێین: کوردستان پێویستی بە دیموکراسییەکی نووسراو لە دروشمەکاندا نییە. پێویستی بە دیموکراسییەکی جێبەجێکراو لە کرداردا هەیە.
پێویستی بە حیزبێک نییە کە خۆی بە خاوەنی دیموکراسی بزانێت. پێویستی بە سیستەمێکە کە هیچ حیزبێک نەتوانێت خۆی لە یاسا بەرزتر بکاتەوە.
پێویستی بە پەرلەمانێک نییە تەنها لە کاتی ڕێککەوتنی حیزبی کار بکات. پێویستی بە پەرلەمانێکە بەردەوام چاودێریی دەسەڵات بکات.
پێویستی بە حکومەتێک نییە تەنها بە دابەشکردنی پۆستەکان پێک بێت. پێویستی بە حکومەتێکە بەرپرسیارێتیی خزمەتکردنی خەڵک هەڵبگرێت.
چارەسەر لەوەدا نییە کە لایەنێک لایەنێکی تر بسڕێتەوە، یان دانیشتنێک بەبێ سازان بکرێت و لایەنێکی تر چاوەڕوانی دادگا بکات. چارەسەر لەوەدایە کە یاسایەک دابنرێت کە ڕێگە نەدات پەرلەمان دوو ساڵ پەکبخرێت، و سازانی سیاسی لەسەر بنەمای سەروەریی یاسا بێت نەک لەسەر بنەمای دابەشکردنی پۆست.
لە هەمووی گرنگتر، کوردستان پێویستی بە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە فەلسەفەی حوکمڕانیدا هەیە، کە دەسەڵات لە حیزبەوە بگەڕێنێتەوە بۆ دامەزراوە و دامەزراوەش بۆ خزمەتی هاووڵاتی.
چونکە دیموکراسی ئەوە نییە هەر چوار ساڵ جارێک خەڵک بانگهێشتی سندوقی دەنگدان بکرێن. دیموکراسی ئەوەیە لە نێوان دوو هەڵبژاردندا دەسەڵات خۆی بە بەرپرسیار بزانێت لەبەردەم ئەو خەڵکەی دەنگی پێ داوە.
ئەگەر حیزبەکان دیموکراسییان بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات دەوێت، خەڵکیش مافی ئەوەیان هەیە بپرسن و لێپرسینەوە لەو بەناو دیموکراسییە بکەن و بڵێن: دەبێت دیموکراسی ببێتە ئامرازی پاراستنی مافی هاووڵاتی، نە ئامرازی پاراستنی دەسەڵاتی ئێوە!