جرف سەخر، کە بە فەرمی پێی دەوترێت جرف نەسر، ناوچەیەکە لە باکووری پارێزگای بابل، نزیکەی ٦٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژئاوای بەغدا. لە ساڵی ٢٠١٤ەوە، دوای ئەوەی لە دەستی داعش ڕزگارکرا، کەوتە ژێر کۆنترۆڵی کەتیبەکانی حیزبوڵڵا و لە کرداردا بوو بە ناوچەیەکی «داخراو» لەبەردەم دامەزراوەکانی دەوڵەتدا. هەزاران دانیشتووە ڕەسەنەکەی، کە زۆربەیان سوننەن، تا ئێستا نەگەڕاونەتەوە.
بۆیە ئەوەی لەم ڕۆژانەدا لەوێ ڕوودەدات، تەنها ڕووداوێکی ئەمنی ناوچەیی نییە. تاقیکردنەوەیەکی گەورەیە بۆ ئەوەی بەغدا دەتوانێت دەسەڵاتی دەوڵەت بگەڕێنێتەوە بۆ ناوچەیەک کە ١٢ ساڵە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی تەواوی دەوڵەت بووە، وە لە هەمان کاتدا ئاگادارکردنەوەیەکە بۆ هەرێم.
١- چی ڕوویدا؟ بەڵگەکان چی دەڵێن؟
بەپێی ڕاگەیاندنی فەرمی حکومەتی عێراق، لیژنەیەکی باڵای لێکۆڵینەوە دوای ڕاپۆرتێکی هەواڵگری، ٦ شوێنی لە جرف سەخر پشکنیوە و دەستنیشانی کردووە:
دەستکاریکردنی ئاشکرا لە بۆرییە نەوتییەکاندا و هەوڵ بۆ شاردنەوەی شوێنەوارەکەی
بوونی ٢ پاڵاوگەی نایاسایی و چەند تانکی و تانکەر بۆ گواستنەوەی بەرهەمە نەوتییەکان
لەسەر ئەم بنەمایە، سەرۆک وەزیران عەلی زەیدی لە ناوەڕاستی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦دا، ٩ بەرپرسی ئەمنی و نەوتی لە بابل و بەغدا لەکار لابرد، لەوانە فەرماندەی پۆلیسی بابل و بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای بۆرییە نەوتییەکان، و دۆسیەکەی ڕەوانەی دادگا کرد.
دوای چەند ڕۆژێک لە گرژی و نێوەندگیری، لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ ڕێککەوتنێک کرا و لە ٢١ی تشرینی دووەمدا هێزە هاوبەشەکان - سوپا، پۆلیسی فیدراڵی، پۆلیسی وزە و دوو لیوای حەشدی شەعبی - چوونە ناو ناوچەکە و «مەقەڕی مسەیتەر» - ناوەندی فەرماندەیی هاوبەشیان دامەزراند. سەرۆک وەزیران خۆی وتی: «لە جرف سەخرەوە دەست دەکەین بە سەپاندنی دەسەڵاتی دەوڵەت لە سەرانسەری عێراق».
بەڵام لایەنی بەرامبەر چی دەڵێت؟ کەتیبەکانی حیزبوڵڵا ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکەنەوە و دەڵێن ئەو تانکی و کارگانە تەنها بۆ پێداویستی ئۆتۆمبێل و ئامێرە سەربازییەکانی خۆیان بووە. تا ئێستا هیچ بڕیارێکی کۆتایی دادگا دەرنەچووە کە تاوانەکە بە یەکلایی بسەلمێنێت. ئەم خاڵە گرنگە: ئێمە لەبەردەم «گومانی لێکۆڵینەوەی فەرمی» داین، نەک «حوکمی دادگا».
٢- بۆچی جرف سەخر گرنگە؟ گومرگ و نەوت؛ دوو کلیلی کۆنترۆڵ
جرف سەخر کێڵگەی نەوتی نییە، بەڵام بۆرییەکی ستراتیژی بە درێژایی ٤٤١ کیلۆمەتر کە بەرەو پاڵاوگەی دۆرا دەڕوات، بەناویدا تێدەپەڕێت. هەر کەسێک ئەم ڕێڕەوە کۆنترۆڵ بکات، لە ڕاستیدا دەتوانێت فشار بخاتە سەر داهاتی گشتی.
بۆیە پرسیارەکە ئەمەیە: ئایا ئەم هەنگاوە تەنها بۆ وەستاندنی قاچاخە لەو ناوچەیەدا؟ یان دەبێتە سەرەتای پڕۆژەیەکی فراوانتر بۆ یەکخستنی فەرماندەیی ئەمنی و کۆنترۆڵی سەرچاوە ستراتیژییەکان لە سەرانسەری عێراقدا؟
ئەگەر ئەمە پڕۆژەیەکی فراوانتر بێت، ئەوا هەرێم دەبێت لە ئێستاوە بپرسێت: ئەم کۆنترۆڵە نوێیە لە کوێدا کۆتایی دێت؟ ئایا لە سنووری پشکنین و جێبەجێکردنی یاسادا دەوەستێت، یان دەگاتە قۆناغی بەڕێوەبردن و بڕیاردان لەسەر سەرچاوەکانی داهات؟
تایبەتتر لەوەش، لە هەندێک لە ڕاپۆرتە هەواڵگرییەکاندا کە لە پەرلەمانی عێراقدا باسکراوە، ناوی کەرکوک و سلێمانی هاتووە وەک بەشێک لە ڕێڕەوە گومانلێکراوەکانی قاچاخ بەرەو ئەفغانستان لە ڕێگەی ئێرانەوە. هەرێم نابێت ئەمە وەک تۆمەت وەربگرێت، بەڵام نابێت پشتگوێشی بخات. باشترین وەڵام شەفافێتییە: هەرێم خۆی دەبێت داوای لێکۆڵینەوەی هاوبەش و بڵاوکردنەوەی ئەنجامەکان بکات، بۆ ئەوەی نەبێتە قوربانیی دەنگۆ و نەبێتە بیانوو بۆ فشار.
٣- هەرێم و پێویستی بە هۆشیاریی سیاسی
مەترسیی گەورە ئەوەیە هەرێم بەهۆی قەیرانی ناوخۆیی، ململانێی حزبی و نەبوونی یەکڕیزی، لەبەرامبەر گۆڕانکارییەکانی بەغدا بێ بەرنامە بمێنێتەوە.
هەرێم نابێت هەموو هەنگاوێکی فیدراڵ بە شەڕی سیاسی لێک بداتەوە. ئەگەر بەغدا بەڕاستی دەیەوێت قاچاخ بوەستێنێت و چەک بخاتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتەوە، ئەمە لە بەرژەوەندی هەرێمیشە. بەڵام لە هەمان کاتدا نابێت بە بیانووی هاوکاری، لە مافە دەستوورییەکانی خۆی چاوپۆشی بکات.
لە کۆتاییدا، پێشنیارەکەم بۆ هەرێم ئەم ٣ خاڵەیە:
داوای ڕوونکردنەوەی یاسایی بکات:
هەر فراوانبوونێکی دەسەڵاتی فیدراڵ دەبێت بە ماددەی دەستووری و یاسایی ڕوون بکرێتەوە، نەک بە بڕیاری ئەمنی.
تیمێکی یاسایی و تەکنیکی هاوبەش پێکبهێنێت: بۆ بەدواداچوونی هەر دۆسیەیەکی قاچاخ کە ناوی هەرێمی تێدا بێت، پێش ئەوەی ببێتە فشارێکی سیاسی.
پۆزیشنی یەکگرتوو دیاری بکات: پەرلەمان و حکومەتی هەرێم بە یەک دەنگ بڵێن: ئێمە لەگەڵ دەسەڵاتی دەوڵەتین، بەڵام لە چوارچێوەی دەستووردا، نەک لەسەر حسابی دەسەڵاتی دامەزراوەکانی هەرێم.
جرف سەخر لەوانەیە تاقیکردنەوەیەک بێت بۆ بەغدا؛ بەڵام دەبێت ئاگادارکردنەوەیەکیش بێت بۆ هەرێم. چونکە ئەگەر بەغدا بتوانێت بە بیانووی کۆنترۆڵی گومرگ و نەوت، شێوازی نوێی دەسەڵاتداری جێگیر بکات، ئەوا هەرێم دەبێت پێش ئەوەی ئەم شێوازە ببێتە واقعێکی سیاسی، پۆزیشنی یاسایی و سیاسیی خۆی دیاری بکات.
سەرچاوەکان:
ئاژانسی هەواڵی عێراقی (واع) - ڕاگەیاندنی فەرمی حکومەت، تشرینی دووەمی ٢٠٢٦
Al Jazeera - ٢١ و ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦
CNN Arabic - ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦
Rudaw - ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦