کوردستان چۆن دەتوانێت لەڕووداوەکانی جرف‌السخر دەرس وەربگرێت؟

سەلاح حسێن ئەفەندی
  2026-11-22   

لە ڕووداوێکی ناوچەییەوە بۆ پرسیارێکی پێکهاتەیی

 

ڕووداوەکانی ئەم دواییەی جرف‌السخر لە عێراقدا، سەرەڕای تایبەتمەندییە سیاسی و ئەمنییەکانی ناوچەکە، پرسیارێکی گرنگ بۆ هەرێمی کوردستان دەخەنەڕوو: ئایا ئەم ڕووداوانە تەنها سەرچاوەی مەترسییەکی ئەگەری بۆ دەسەڵاتەکانی هەرێمن، یان دەتوانن ببنە هاندەرێک بۆ پێداچوونەوە بە کێشە پێکهاتەییەکانی حوکمڕانی و بەڕێوەبردنی سامان لە کوردستاندا؟

وەڵامی ئەم پرسیارە تەنها لە هەڵسەنگاندنی هەنگاوەکانی بەغدادا نییە؛ بەڵکو پەیوەندیی بە دۆخی ناوخۆیی هەرێم، پێکهاتەی دەسەڵات و ئابووری، توانای دامەزراوە هاوبەشەکان و ڕۆڵی هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانەوە هەیە.

لە ڕوانگەیەکی شیکارییەوە، گرنگیی ڕووداوەکانی جرف‌السخر لەوەدایە کە دەرفەتێک بۆ هەڵسەنگاندنی دوو ئەگەری جیاواز دەڕەخسێنن: بەردەوامبوونی هەمان پێکهاتەی دەسەڵات و وابەستەیی، لەگەڵ مەترسیی لاوازبوونی توانای هەرێم بۆ پاراستنی دەستکەوتەکانی؛ یان گەشەپێدانی چاکسازیی ناوخۆ، بەهێزکردنی دامەزراوەکان و فراوانکردنی بەشداریی کوردستان لە داڕشتنی سیاسەتە گشتییەکانی عێراقدا.

جرف‌السخر و پرسیاری کۆنترۆڵی دەسەڵات و سامان

گرنگیی ڕووداوەکانی جرف‌السخر تەنها لە چۆنیەتیی کۆتاییهاتنی ململا‌نێی ناوچەکەدا نییە؛ بەڵکو لەوەدایە کە لە چوارچێوەی ململا‌نێیەکی فراوانتر لە عێراقدا ڕوو دەدەن. ئەم ململا‌نێیە، کە بە گۆڕانکارییە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکانیشەوە پەیوەستە، پەیوەندیی بە داهاتووی فرەناوەندیی سیاسی، ئابووری و سەربازی و چۆنیەتیی کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر سەرچاوەکانی هێز و ساماندا هەیە.

لەم ڕوانگەیەوە، یەکێک لە ئەگەرە گرنگەکان ئەوەیە کە بەردەوامبوونی ناوەندە جیاوازەکانی بڕیاردان و کۆنترۆڵی سامان، چ لە دەرەوەی یاسا و چ لە چوارچێوەی ڕێکخستنە یاساییەکاندا، زیاتر لە پێشوو بکەوێتە بەردەم فشار و پێداچوونەوە.

بەڵام لە ڕووی شیکاری و دەستوورییەوە، پێویستە جیاوازی لە نێوان فرەناوەندیی نافەرمی و نایاسایی، لەگەڵ دابەشبوونی دەستووریی دەسەڵات لە سیستەمێکی فیدراڵیدا بکرێت. ئەگەر ئەم دوو دیاردەیە تێکەڵ بکرێن، هەوڵی بەهێزکردنی دەسەڵاتی دەوڵەت دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی ململا‌نێیەکی نوێ لەسەر ماف و دەسەڵاتەکانی هەرێمی کوردستان. لەبەر ئەوە، ئەنجامی کۆتایی ڕووداوەکانی جرف‌السخر، هەرچییەک بێت، گرنگیی ئەم پرسیارە پێکهاتەییە لەناو نابات.

پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە کە کێ دەسەڵاتی بڕیاردان لەسەر خاک، هێزی چەکدار و سەرچاوەکانی داهات هەیە، و ئەم دەسەڵاتە چۆن لە چوارچێوەی یاسا و دامەزراوەکاندا ڕێک دەخرێت؟

ئەم پرسیارە بۆ هەرێمی کوردستانیش گرنگە، هەرچەندە پێگەی دەستووریی هەرێم بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ پێگەی جرف‌السخر یەکسان نییە. هەرێمی کوردستان قەوارەیەکی فیدراڵیی دانپێدانراوە لە دەستووری عێراقدا، لە کاتێکدا جرف‌السخر ناوچەیەکی ئیدارییە لە پارێزگای بابل.

بەڵام ئەم جیاوازییە دەستوورییە گرنگیی هەڵسەنگاندنی ئەو گۆڕانکارییانە کەم ناکاتەوە کە دەکرێت لە پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی و ناوەندەکانی تری هێز و ساماندا ڕووبدەن.

ئەگەر هەوڵەکانی حکومەتی فیدراڵی بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکانی داهات و هێزە چەکدارەکان فراوانتر ببن، دوو ئاراستەی جیاواز دەتوانن سەرهەڵبدەن.

لە ئاراستەی یەکەمدا، ئەم هەوڵانە دەتوانن بەشێک بن لە بەهێزکردنی حوکمی یاسا، پاراستنی سامانی گشتی و سنووردارکردنی دەسەڵاتە نافەرمییەکان.

لە ئاراستەی دووەمدا، ئەگەری ئەوە هەیە کە هەمان پاساوەکان بەکاربهێنرێن بۆ فراوانکردنی کۆنترۆڵی سیاسیی ناوەند و سنووردارکردنی دەسەڵاتە دەستوورییەکانی هەرێم، یان هەوڵدان بۆ گۆڕینی هاوسەنگیی دەسەڵات لە چوارچێوەی فیدراڵیزمی عێراقدا.

ئەم دوو ئاراستەیە لە ڕووی ناوەڕۆکەوە جیاوازن. بەهێزکردنی دەوڵەتی یاسا پێویستی بە ڕێزگرتن لە دەستوور، دابەشکردنی دەسەڵات و لێپرسینەوەی دامەزراوەیی هەیە؛ لە کاتێکدا ناوەندگەراییی سیاسی دەتوانێت بە کۆکردنەوەی بڕیاردان و سەرچاوەکان لە دەستی ناوەندێکی تاکدا کۆتایی بێت.

لەبەر ئەوە، مەترسیی ئەگەری بۆ کوردستان تەنها لە هەوڵەکانی بەغدادا نییە؛ بەڵکو لەو لاوازییە ناوخۆییانەشدایە کە دەتوانن دەرفەت بۆ فراوانبوونی فشارە دەرەکییەکان بڕەخسێنن.

قەیرانی دابەشبوونی ناوخۆ و لاوازیی دامەزراوە هاوبەشەکان

وەک لە وتاری پێشوومان، «بۆچی قەیرانی پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستان دووبارە دەبێتەوە؟»، شیکراوەتەوە، دابەشبوونی ناوخۆیی هەرێم تەنها بە ناکۆکییە کاتییەکانی نێوان پارتی و یەکێتی ڕوون ناکرێتەوە.

ئەم دابەشبوونە ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی، جوگرافیایی، سیاسی و ئابووری هەیە. دووناوەندیی دەسەڵاتی حیزبی، لەگەڵ ئابووریی ڕێنتی و تۆڕەکانی سەرمایەداریی ناسیاوگەریدا، پەیوەندییەکی دروست کردووە کە تێیدا کۆنترۆڵی سەرچاوەکانی داهات و دابەشبوونی سیاسی یەکتری بەهێز دەکەن.

بەم شێوەیە، بوونی پەرلەمان و حکومەتێکی هاوبەش بەتەنها ناتوانێت یەکگرتوویی ڕاستەقینەی بڕیاردان و بەڕێوەبردن مسۆگەر بکات.

چارەسەری ئەم قەیرانە نە لە بەهێزکردنی یەک ناوەندی حیزبی بەسەر ئەوی تردا دەدۆزرێتەوە و نە لە فەرمی‌کردنی دوو ئیدارەی حیزبی جیاوازدا.

یەکێک لە ئەلتەرناتیڤەکانی جێگەی لێکۆڵینەوە، شۆڕکردنەوەی بنەماکانی فیدراڵیزمە بۆ ئاستەکانی خوارەوە؛ واتە فراوانکردنی دەسەڵاتی خۆجێیی، بەشداریی یاسایی و ڕاستەوخۆی ناوچەکان و کۆمەڵگا، لەگەڵ پاراستنی دامەزراوە هاوبەش و کاراکانی هەرێم.

ئەم ڕێکخستنە دەتوانێت بە دابەشکردنی دادپەروەرانەی بودجە، خزمەتگوزاری و دەرفەتەکانی گەشەپێدان پشتگیری بکرێت. بەو شێوەیە، یەکگرتوویی هەرێم زیاتر لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و بەشداریی کۆمەڵگا بونیات دەنرێت، نەک تەنها لەسەر هاوسەنگیی نێوان دوو ناوەندی دەسەڵاتی حیزبی.

سامان و دەسەڵات: کێشەیەک لە بنەمای پێکهاتەی ئابووری

کێشەی کۆنترۆڵی نەوت، گومرگ، دەروازە سنوورییەکان و داهاتە گشتییەکان تەنها کێشەیەکی ئیداری یان یاسایی نییە. ئەم کێشەیە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە پێکهاتەی ئابووری و شێوازی پێکهاتنی هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانەوە هەیە.

لە ئابوورییەکی ڕێنتیدا، دەستگەیشتن بە داهاتی گشتی دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی سەرەکیی دەوڵەمەندبوون و نفووزی سیاسی. ئەگەر دەرفەتی کار، گرێبەست، مۆڵەت و وەبەرهێنان بە پەیوەندییەکانی دەسەڵاتەوە گرێ بدرێن، توانای کەرتی بەرهەمهێنەری سەربەخۆ و هێزە کۆمەڵایەتییەکان بۆ گەشەکردن سنووردار دەبێت.

لەبەر ئەوە، چاکسازیی سامان تەنها بە گواستنەوەی کۆنترۆڵی داهات لە دەستی لایەنێکەوە بۆ لایەنێکی تر تەواو نابێت.

پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە کە چۆن دەتوانرێت داهاتە گشتییەکان بگۆڕدرێن بۆ بنەمای گەشەپێدانی بەرهەمهێنان، فراوانکردنی دەرفەتە ئابوورییەکان و بەهێزکردنی توانای سەربەخۆی کۆمەڵگا.

ئەمەش پێویستی بە شەفافیەتی داهات و خەرجییەکان، چاودێریی دامەزراوەیی، یەکسانی لەبەردەم یاسا و کەمکردنەوەی کۆنترۆڵی حیزبی بەسەر سەرچاوە و دەرفەتە ئابوورییەکاندا هەیە.

ڕۆڵی کۆمەڵگا لە گۆڕینی پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و ساماندا

بەرپرسیاریی ڕاستەوخۆی بەڕێوەبردنی سامان و جێبەجێکردنی یاسا دەکەوێتە ئەستۆی دامەزراوەکانی دەوڵەت. بەڵام توانای ئەم دامەزراوانە بۆ چاکسازی و بەردەوامبوون، پەیوەندیی بە بنەمای کۆمەڵایەتی و ئابوورییانەوە هەیە.

هێزە سیاسییەکانی دەرەوەی دەسەڵات، ڕێکخراوە مەدەنی و پیشەییەکان، سەندیکاکان، دامەزراوە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان و ناوەندەکانی توێژینەوە دەتوانن لە پەرەپێدانی گفتوگۆی گشتی، چاودێری، خستنەڕووی ئەلتەرناتیڤ و بەهێزکردنی بەشداریی سەربەخۆدا ڕۆڵ بگێڕن.

گرنگیی ئەم ڕۆڵە لەوەدایە کە چاکسازیی دامەزراوەیی، بەبێ بنەمایەکی کۆمەڵایەتیی بەهێز، دەتوانێت دووبارە بکەوێتە ژێر کاریگەریی هەمان تۆڕەکانی دەسەڵات و بەرژەوەندی.

بەم پێیە، بەهێزبوونی کۆمەڵگا و چاکسازیی ئابووری و سیاسی سێ پڕۆسەی جیاواز نین، بەڵکو پەیوەندییەکی دوولایەنەیان هەیە و دەتوانن یەکتری بەهێز بکەن.

لە داواکردنی پشکی داهاتەوە بۆ بەشداری لە داڕشتنی داهاتووی عێراق

لە پەیوەندیی هەرێم و بەغدادا، بەشێکی زۆری ململا‌نێی سیاسی لە دەوری بودجە، مووچە، نەوت و دابەشکردنی پۆست و دەسەڵاتدا سووڕاوەتەوە.

هەرچەندە ئەم بابەتانە گرنگن و پەیوەندییان بە مافە دەستوورییەکانەوە هەیە، بەڵام سنووردارکردنی ڕۆڵی کوردستان بە داواکردنی پشکی خۆی لە داهات و دەسەڵاتدا، توانای کاریگەریی لەسەر ئاراستەی گشتیی دەوڵەتی عێراق کەم دەکاتەوە.

لە ڕوانگەیەکی فراوانتری ئابووری سیاسییەوە، پرسیارەکە ئەوەیە کە هەرێمی کوردستان چۆن دەتوانێت لە دۆخی داواکردنی پشکی خۆی بگوازرێتەوە بۆ بەشداریکردنی کاریگەر لە داڕشتنی سیاسەتە گشتییەکانی هەموو عێراقدا؟

ئەم بەشدارییە دەتوانێت سیاسەتی نەوت و وزە، بازرگانی، کشتوکاڵ، پیشەسازی، وەبەرهێنان، گەشەپێدانی ناوچەکان و چاکسازیی دامەزراوەکانی دەوڵەت بگرێتەوە.

بەڵام بەشداریی کاریگەر تەنها بە بوونی نوێنەر لە پۆستە باڵاکانی دەوڵەتدا ناپێورێت؛ بەڵکو بە توانای کاریگەری لەسەر بڕیارە ستراتیژییەکان و ئاراستەی گەشەپێدانی هەموو وڵاتدا دەپێورێت.

ئەم ئاراستەیە دەتوانێت پەیوەندیی نێوان پاراستنی مافە دەستوورییەکانی کوردستان و بەرژەوەندیی هاوبەشی عێراق بەهێز بکات، بەبێ ئەوەی پێویست بە وازهێنان لە تایبەتمەندیی فیدراڵیی هەرێم بێت.

کۆتایی: پاراستنی دەستکەوتەکان و مەرجەکانی گۆڕانکاریی پێکهاتەیی

ڕووداوەکانی جرف‌السخر هێشتا ناتوانن بەڵگەیەکی تەواو بن بۆ ئەوەی ئاراستەی داهاتووی پەیوەندیی نێوان بەغدا و هەرێمی کوردستان دیاری بکرێت. بەڵام ئەم ڕووداوانە پرسیاری گرنگ دەربارەی سنوورەکانی دەسەڵاتی دەوڵەت، کۆنترۆڵی سامان و پەیوەندیی نێوان ناوەند و ناوچەکان دەخەنەڕوو.

لە ڕوانگەی ئەم شیکردنەوەیەوە، توانای هەرێمی کوردستان بۆ پاراستنی دەستکەوتەکانی تەنها بە پێگەی دەستووری، سەرچاوەکانی داهات یان هاوسەنگیی هێزی سیاسی دیاری ناکرێت؛ بەڵکو پەیوەندیی بە چۆنیەتیی ڕێکخستنی دەسەڵات، یەکگرتوویی دامەزراوەکان، پێکهاتەی ئابووری و ئاستی بەشداریی کۆمەڵگاوە هەیە.

ئەگەر دابەشبوونی ناوخۆ، وابەستەیی ئابووری و لاوازیی دامەزراوەکان بەردەوام بن، ئەگەری ئەوە هەیە کە توانای هەرێم بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی عێراق سنووردارتر ببێت.

بە پێچەوانەوە، چاکسازیی پێکهاتەیی لە ناوخۆدا، لەگەڵ بەشداریی کاریگەر لە حوکمڕانی و گەشەپێدانی هەموو عێراقدا، دەتوانێت بنەمایەکی بەهێزتر بۆ پاراستنی دەستکەوتەکان و کەمکردنەوەی مەترسییە ئەگەرییەکان دروست بکات.

لە کۆتاییدا، پرسیاری سەرەکی تەنها ئەوە نییە کە بەغدا لە داهاتوودا چ هەنگاوێک دەنێت، بەڵکو ئەوەشە کە هەرێمی کوردستان تا چەندە دەتوانێت لە ڕێگەی گۆڕینی پەیوەندیی نێوان دەسەڵات، سامان و کۆمەڵگاوە، توانای ناوخۆیی خۆی بۆ پاراستنی مافە دەستوورییەکان و بەشداریکردن لە داڕشتنی داهاتووی عێراق بەهێز بکات؟

تێبینیی کۆتایی: لە ڕووی داڕشتن و یەکگرتوویی شیکردنەوەوە، ئەم وەشانە ئامادەیە. بەڵام پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆی وردەکارییە هەواڵییەکانی جرف‌السخر نەکراوە؛ بۆیە بە ئەنقەست ئەنجامی ڕووداوەکان و ئاراستەی داهاتوویان وەک ڕاستییەکی یەکلاکراوە نەخراونەتەڕوو.

پێشنیار دەکەم ئەم وەشانە وەک وەشانی کۆتاییی پێداچوونەوەکراو بپارێزرێت، تا دواتر ئەگەر پێویست بوو، تەنها نوێکردنەوەی زانیارییەکان بکەین، نەک دووبارە نووسینەوەی هەموو وتارەکە.

وتاری زیاتر

زۆرترین بینراو
سەرچاوەیەکی ئاگادار بۆ ئاوێنە: کۆبوونەوەی یەکێتی‌و پارتی بێ ئەنجام بووەو یەکێتی دوو داواکاری ھەیە
کۆبونەوەکەی یەکێتی و پارتی کۆتایی هات
یانه‌ی هه‌ولێر: له‌لایه‌ن به‌شێك له‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی یاریگای دهۆك هێرشی دڕندانه‌مان كرایه‌ سه‌ر
زەیدی بانکی تی بی ئای ڕاسپارد 100 دۆلار بە 152 هەزار دینار بفرۆشێت
مه‌سعود بارزانی و فالح فه‌یاز: كێشه‌كانی نێوان هەرێم و عێراق لە چوارچێوەی دەستور قابیلی چارەسەرن
عراقچی: یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران نابرێته‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات به‌ڵام ده‌كرێت له‌باره‌یه‌وه‌ بگه‌ینه‌ رێگه‌چاره‌یه‌ك
ترەمپ: ئێستا رووبەڕووی سەرکردەی سێیەم بوینەتەوە و دوای ئەو کۆتایی ریژێمە
"ماسکیزم"، چۆن ئیلۆن ماسک بوو بەهێمای سەردەمی ئێمە؟
وه‌زیری ده‌وڵه‌تی عێراق و وه‌زیری وزه‌ی توركیا تاوتوێی پشكی توركیا له‌ كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانی كه‌ركوك ده‌كه‌ن
هەولێر: لە 10 مانگدا زیاتر لە 13 هەزار منداڵ لەدایکبوونە
© 2026 Awene Online, Inc. All Rights Reserved.
×