وتارێکی شیکاریدا، هەریەک لە جێفری ساکس، ئابووریناسی دیاری ئەمریکی و بەڕێوەبەری پێشووی پەیمانگای زەوی لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، و سێبێل فارس، گەورە ڕاوێژکاری تۆڕی چارەسەری گەشەپێدانی بەردەوامی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان، خوێندنەوەیەکی وردیان بۆ دۆخی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەگەری هەڵگیرسانەوەی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژی ئێران خستووەتە ڕوو.
ئاوێنە: نووسەران ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو جەنگەی لە ٢٨ی شوباتی ئەمساڵدا لە نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەلایەک و ئێران لەلایەکی دیکەوە هەڵگیرسا، ئێستا بە قۆناغێکی هێوربوونەوەی کاتیدا تێدەپەڕێت. بە بڕوای ئەوان، وەستانی کردە سەربازییە گەورەکان و پەککەوتنی هەوڵە دیپلۆماسییەکان، ئاماژەن بۆ ئەوەی هەردوو لا خۆیان بۆ گەڕێکی دیکەی ڕووبەڕووبوونەوە ئامادە دەکەن. لە وتارەکەدا هاتووە کە هۆکاری سەرەکیی ئەم دۆخە بۆ سیاسەتی حکومەتی ئیسرائیل لە هەوڵدان بۆ باڵادەستی بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هەوڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ پاراستنی هەژموونی جیهانیی خۆی دەگەڕێتەوە.
پرسي فەلەستین و دەستپێشخەرییەکانی ئاشتی
لە بەشێکی دیکەی شیکارییەکەدا، ساکس و فارس دەگەڕێنەوە بۆ دەستپێشخەریی ئاشتیی عەرەبی لە ساڵی ٢٠٠٢، کە تێیدا وڵاتانی عەرەبی پێشنیاری ئاساییکردنەوەی تەواوەتی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئیسرائیل کرد بەرامبەر بە دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین لەسەر سنوورەکانی ساڵی ١٩٦٧، کە تا ئێستاش ئەو پێشنیارە لەسەر مێزە. بەڵام نووسەران ڕەخنە لە سیاسەتەکانی بنیامین نەتەنیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانی لە ڕەوتی "ئایینیی نەتەوەیی" وەک ئیتامار بن گڤیر و بێزالیل سمۆتریچ دەگرن، کە لەبری هەڵبژاردنی ڕێگەی ئاشتی، سیاسەتی بەردەوامیدان بە جەنگ لە غەززە و هەوڵدان بۆ دوورخستنەوەی فەلەستینییەکان لە خاکی خۆیان پەیڕەو دەکەن و لە هەڵمەتە هەڵبژاردنەکانیشدا وەک کارتێک بەکاریدەهێنن.
پاشخانی مێژوویی و جیۆسیاسیی ململانێی ئەمریکا و ئێران
نووسەران تیشک دەخەنە سەر مێژووی حەوت دەیەی ڕابردووی پەیوەندییەکانی واشنتن و تاران، هەر لە کودەتاکەی ساڵی ١٩٥٣ی دەزگای هەواڵگریی ئەمریکا (CIA) و بەریتانیا بەسەر محەمەد موسەدەق، سەرۆک وەزیرانی هەڵبژێردراوی ئێران دوای خۆماڵیکردنی نەوت، تا دەگاتە پشتگیریکردنی دەسەڵاتی شا و دواتر شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩.
بەگوێرەی وتارەکە، واشنتن هیچ کاتێک لە دەرچوونی ئێران لەژێر هەژموونی خۆی خۆش نەبووە؛ هەر لە پشتگیریکردنی جەنگی هەشت ساڵەی عێراق و ئێران لە هەشتاکاندا، تا دەگاتە چوار دەیە لە سزای ئابووری، ئۆپەراسیۆنی نهێنی، هێرشی ئەلیکترۆنی و تیرۆرکردن. هەروەها ئاماژە بە کشانەوەی دۆناڵد ترەمپ لە ڕێککەوتنی ئەتۆمیی ساڵی ٢٠١٥ لە ساڵی ٢٠١٨دا دەکەن، دواتر بۆردومانکردنی دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران لە حوزەیرانی ٢٠٢٥، و پاشان چوونە ناو جەنگێکی کراوە لەگەڵ ئیسرائیل دژی ئێران لە شوباتی ئەمساڵ (٢٠٢٦)، کە لە هێرشە سەرەتاییەکانیدا ڕێبەری باڵای ئێران کوژرا.
نووسەران بۆ شیکردنەوەی گرنگیی ئێران، پشت بە کتێبی "تەختەی شەترەنجە گەورەکە" (١٩٩٧)ی زبگنیۆ برێجنسکی دەبەستن، کە ئێرانی وەک یەکێک لە پێنج "تەوەرە جیۆسیاسییەکان"ی جیهان پۆلێن کردووە بەهۆی پێگە جوگرافییەکەی کە بەسەر کەنداو و گەرووی هورمزدا دەڕوانێت. برێجنسکی هۆشداری دابوو کە هاوپەیمانییەکی دژە-هەژموون لە نێوان چین، ڕووسیا و ئێران تەنها کاتێک دروست دەبێت کە ئەمریکا تووشی کورتبینیی سیاسی ببێت و لە یەک کاتدا دژایەتیی چین و ئێران بکات؛ ساکس و فارس پێیان وایە واشنتن ئێستا بە تەواوی کەوتووەتە ناو ئەو هەڵە ستراتیژییەوە.
ڕاپۆرتەکە چەندین ئاماژەی مەیدانی و سیاسی دەخاتە ڕوو کە دەریدەخەن ئەگەری دەستپێکردنەوەی جەنگەکە نزیکە:
سەردانە سەربازییەکان: بەم دواییانە پیت هێگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریکا سەردانی ئیسرائیلی کردووە بۆ تاوتوێکردنی دەستپێکردنەوەی هێرشە هاوبەشەکان. سەرچاوە ئیسرائیلییەکان باس لەوە دەکەن کە پلانەکان دامەزراوە پترۆکیمیایی و بنکە ئەتۆمییەکانی ئێران دەکەنە ئامانج.
وادەی هێرشەکان: کۆشکی سپی بەڵێنی داوە پێش هەڵبژاردنەکانی نیوەی خولی کۆنگرێس لە ٣ی تشرینی دووەم هێرش نەکاتە سەر ئێران، کە نووسەران ئەمە وەک دانانی خشتەیەکی کاتی بۆ دەستپێکردنەوەی جەنگ لە دوای ئەو بەروارە دەبینن.
گەمارۆ و ئاگربەست: گەمارۆی دەریایی ئەمریکا بۆ سەر بەندەرەکانی ئێران ١٠٠ ڕۆژی تێپەڕاندووە، هاوکات ترەمپ لە مانگی ئەیلوولدا پێشنیارێکی ئێرانی بۆ ئاگربەستێکی حەوت ڕۆژە ڕەتکردەوە، هەرچەندە تاران دەڵێت هێشتا پێشنیارەکە کراوەیە.
هەڵبژاردنەکانی ئیسرائیل: بڕیارە لە ٢٧ی تشرینی یەکەم هەڵبژاردن لە ئیسرائیل بەڕێوەبچێت. لە ١٨ی هەمان مانگدا، ترەمپ پشتگیریی خۆی بۆ نەتەنیاهۆ ڕاگەیاند و وتی ئەمریکا "ئەرکەکە لە دژی ئێران تەواو دەکات" بەو مەرجەی نەتەنیاهۆ لەسەر کورسیی دەسەڵات بمێنێتەوە. هەروەها لە ٢١ی تشرینی یەکەم، نەتەنیاهۆ لە کۆبوونەوەیەکی جەماوەریدا لە دیمۆنا ڕایگەیاند کە تاکە ڕێگە بۆ کۆتاییهێنان بە هەڕەشەی ئێران "ڕووخاندنی ڕژێمە" و فەرمانی بە سوپا و مۆساد و دەزگا ئەمنییەکان کردووە بۆ ئەو مەبەستە.
کاردانەوەی ئێران و مەترسی لەسەر وڵاتانی کەنداو
لە بەرامبەر ئەم هەنگاوانەدا، سەرکردایەتیی ئێران ستراتیژێکی هێرشبەریی نوێی ڕاگەیاندووە کە هێرشی پێشوەختە و بەئامانجگرتنی ئەو بنکە سەربازییانە دەگرێتەوە لە وڵاتانی دراوسێ کە بۆ لێدانی ئێران بەکاردەهێنرێن. تاران هۆشداری دەدات کە دەستپێکردنەوەی هێرشەکان جیهان دەخاتە ناو قەیرانێکی قووڵی وزەوە، بەتایبەت کە لەم مانگەدا هێرشکردنە سەر کەشتییەکان لە گەرووی هورمز گەیشتووەتە لووتکە.
نووسەران جەخت دەکەنەوە کە ئەم واقیعە زیانی گەورەی بە جیهانی عەرەبی و بەتایبەت وڵاتانی کەنداو گەیاندووە؛ بوونی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە کەنداو نەک هەر ئاسایشی دابین نەکردووە، بەڵکو ئەو وڵاتانەی کردووەتە ئامانجی سەربازی. لە وتارەکەدا هاتووە کە ستراتیژی "پەرتکە و زاڵبە"ی ئەمریکا و ئیسرائیل —کە ئێرانی وەک دوژمنێکی هەمیشەیی وێنا کردووە تا وڵاتانی عەرەبی پەنا بۆ هێزی ئەمریکا ببەن و بە باڵادەستیی ئیسرائیل ڕازی بن— تەنها شەڕ، زیانی ئابووری بۆ کەنداو، و کارەساتی مرۆیی لە فەلەستین و لوبنان لێکەوتووەتەوە.
نەخشەڕێگای چارەسەر و ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی وڵاتانی عەرەبی
جێفری ساکس و سێبێل فارس پێیان وایە تاکە ڕێگە بۆ ڕاگرتنی ئەم دۆخە ئەوەیە کە جیهانی عەرەبی بە واشنتن بڵێت "بەسە". بە بڕوای ئەوان، وڵاتانی عەرەبی هەژموون و کاریگەرییەکی زۆر لەوە گەورەتریان هەیە کە خۆیان درکی پێدەکەن. ئەگەر وڵاتانی کەنداو و دراوسێکانیان بە فەرمی ڕایبگەیەنن کە:
١. ڕێگە نادەن خاک و ئاسمانیان لە هیچ جەنگێکی دیکەدا دژی ئێران بەکاربهێنرێت.
٢. هیچ جۆرە ئاساییکردنەوەیەکی پەیوەندییەکان لەگەڵ ئیسرائیل لەئارادا نابێت تا دەوڵەتی سەربەخۆی فەلەستین دانەمەزرێت.
ئەوا واشنتن و تەلئەبیب ناچار دەبن بە خێرایی بە حیساباتی خۆیاندا بچنەوە. نووسەران ئاماژە بەوەش دەکەن کە تەنانەت گەلی ئەمریکاش پێشوازی لە هەڵوێستێکی لەو شێوەیە دەکات، چونکە دژی جەنگی ئێرانن و هاوسۆزی دۆزی فەلەستینن. سەبارەت بە شێوازی چارەسەری پرسی فەلەستینیش، ئاماژە بەوە دراوە کە دەکرێت لە چوارچێوەی چارەسەری دوو دەوڵەت، یان یەک دەوڵەتی دیموکراسیی دوو نەتەوەیی، یان کۆنفیدراڵی بێت، کە تێیدا نزیکەی ٨ ملیۆن جووی ئیسرائیلی و ٨ ملیۆن عەرەبی فەلەستینی بە ئاشتی و مافی چارەی خۆنووسین بژین و کۆتایی بە سیستمی جیاکاری بهێنرێت.
لە کۆتایی وتارەکەدا، تیشک خراوەتە سەر هەوڵە دیپلۆماسییە هەرێمییەکان، لەوانە بانگهێشتەکەی قەتەر بۆ گفتوگۆی هەرێمی لە نێوان ئەنجومەنی هاریکاریی کەنداو، تورکیا و پاکستان، هەروەها ڕۆڵی قەتەر، پاکستان و سەڵتەنەتی عومان لە هێشتنەوەی کەناڵەکانی نێوەندگیری لەگەڵ تاران لە ماوەی جەنگەکەدا. نووسەران پێشنیار دەکەن ئەم هەوڵانە بگۆڕدرێن بۆ چوارچێوەیەکی ئەمنیی هەرێمیی هەمیشەیی کە ئێران، وڵاتانی کەنداو، میسر، تورکیا، عێراق و پاکستان لەخۆبگرێت، لەسەر بنەمای دەستدرێژینەکردنە سەر یەکتر، ئازادیی دەریاوانی و داماڵینی ناوچەکە لە چەکی ئەتۆمی کە لە کۆتاییدا ئیسرائیلیش بگرێتەوە، تاوەکو ناوچەکە خۆی ئاسایش و ئاشتیی خۆی دابین بکات پێش ئەوەی گەڕی داهاتووی جەنگ دەستپێبکات.