بێگومان ژیریی دەستکرد تەنها تەکنەلۆجیا یان ئامرازێک نییە کە پێویست بێت بە شێوازێکی هونەری بەڕێوەبردرێت، بەڵکو کێشەیەکی سیاسییە لە پلەی یەکەمدا؛ چونکە دەسەڵات دابەش دەکاتەوە، کۆمەڵگاکانمان دەهۆنێتەوە، وپرسیاری بنەڕەتی سەبارەت بەوەی کێ حوکم دەکات وکێ حوکم دەکرێت بەسەرماندا دەسەپێنێت. — مارک کۆکێلبێرخ (The Political Philosophy of AI)
لە مەیدانی هزری هاوچۆرخدا، بە دەگمەن بیرمەندێکمان دەست دەکەوێت کە توانیبێتی تێکەڵاوی تەکنەلۆجیا وپێکهاتە سیاسییەکان بەو شێوەیە هەڵوەشێنێتەوە کە پڕۆفیسۆری نەمساوی مارک کۆکێلبێرخ (Mark Coeckelbergh) ئەنجامی داوە. کۆکێلبێرخ، کە مامۆستای فەلسەفەی ڕاگەیاندن وتەکنەلۆجیاست لە زانکۆی ڤیێنا، برتییە لە یەکێک لە دیارترین ناوە ئەکادیمییە جیهانییەکان کە تەرخان بوون بۆ ڕەخنەگرتن لە عەقڵی تەکنەلۆجیای هاوچۆرخ؛ ئەو سەیری ژیریی دەستکردی نەکردووە وەک تەنها ئامرازێکی بێلایەن یان داهێنانێکی هێندسی پەتی، بەڵکو وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی، سیاسی وئەخلاقی سەیری کردووە کە جیهانی مرۆیی بە تەواوی دووبارە دەهۆنێتەوە. ئەم تێکەڵاوییە هزرییە لە ساڵی ٢٠٢٢دا بە چاپکردنی کتوبە گرنگەکەی گەیشتە لووتکە: (The Political Philosophy of AI: An Introduction -فەلسەفەی سیاسیی ژیریی دەستکرد: ناساندن)، بۆ ئەوەی ببێتە یەکێک لە یەکەمین بەرهەمە مێتۆدۆلۆژییەکان کە دچێتە ناو ئەم مەیدانی زانیارییە سەرەتاییەوە.
بۆچی سیاسەت وژیریی دەستکرد ئێستا؟
سەرکێشییەکەی کۆکێلبێرخ لە نووسینی ئەم بەرهەمەدا لە بۆشاییەوە نەهات، بەڵکو وەک وەڵامێک بوو بۆ کەمکوورییەکی ڕوون لە مامەڵەکردن لەگەڵ تەکنەلۆجیادا دوور لە چوارچێوە دەزگایی ودەسەڵاتییەکەی. بۆ ماوەیەکی درێژ مامەڵە لەگەڵ ژیریی دەستکرددا کراوە لە ڕێگەی بەربەستی تەکنیکی وئابووریی تەسکەوە، بە بێئاگابوون لەوەی کە ئەلگۆریتمەکان لایەنگرییان تێدایە، هێز بە شێوازی نوێ دابەش دەکەن، وهەڕەشە لە چەمکە نەریتەکانی دیموکراسی، دادپەروەری وئازادی ئیرادە دەکەن. ئەم بۆشاییە تیۆرییە نووسەری ناچار کرد کە پێویست بێت "سیاسییانە" سەیری گفتوگۆی ژیریی دەستکرد بکرێت وبگەڕێنرێتەوە بۆ خاکی فەلسەفەی سیاسی؛ ئەلگۆریتمەکانی ئەمڕۆ بڕیاری یەکلاکەرەوە دەدەن، کاریگەرییان لەسەر داڕشتنی هۆشی گشتی هەیە، وتۆڕەکانی چاودێری بەڕێوە دەبەن، ئەمەش وای کردووە کە پرسیاری سیاسی: کێ حوکمی کێ دەکات؟ وکێ کۆنترۆڵی ڕاستەقینەی بە دەستەوەیە؟ بە بەهێزی بخرێتە سەر مێزەکە.
دەرچوونی ئەم کتێبەش لە کاتێکی سەرسووڕهێنەردا بوو لە ڕووی دەروونی وسیاسییەوە، چونکە هاوکات بوو لەگەڵ گۆڕانکاری گەورە کە وای لە فەرهەنگی کۆلینز (Collins Dictionary) کرد کە زاراوەی ژیریی دەستکرد (AI) هەڵبژێرێت بۆ ئەوەی بێتە وشەی ساڵ لە ساڵی ٢٠٢٣دا، ئەمەش ڕەنگدانەوەی هەستێکی جیهانییە کە ئێمە نەک تەنها دەچینە ناو سەردەمێکی تەکنەلۆجییەوە، بەڵکو بە قۆناغێکی سیاسە وکۆمەڵایەتی بنەڕەتیدا تێپەڕ دەبین کە پێویستە گفتوگۆی لەسەر بکرێت ولایەنەکانی هەڵبوەشێنرێنەوە بەبێ دواکەوتن.
دووبارە پێناسەکردنەوەی بریکاری سیاسی وبریکارێتی مرۆیی لە سەردەمی ئەلگۆریتمەکاندا
یەکێک لە قووڵترین ئاڵۆزییەکان کە مارک کۆکێلبێرخ لە کتێبەکەیدا دەیوروژێنێت پەیوەندی بە ناوەندییەتی خودی مرۆڤەوە هەیە؛ نەریتی فەلسەفەی وسیاسیی هاوچه رخ بۆ ماوەیەکی درێژ پێی وابوو کە "مرۆڤ" تەنها بریکارێکە کە توانای چالاکی سیاسی، بڕیاردان ولێپرسینەوەی ئەخلاقی هەیە. بەڵام ژیریی دەستکرد، بەو توانایانەی کە هەیەتی لە فێربوونی قووڵ وبڕیاردانی ئۆتۆماتیکی لە دەرەوەی سندوقە ڕەشەکەی ئەلگۆریتمەکانەوە، قەیرانێکی ئەنتۆلۆژی وسیاسیی پێشینە نەبینراو بەسەرماندا دەسەپێنێت.
لێرەدا کۆکێلبێرخ بە ئازایەتییەوە پرسیار دەکات: ئایا هێشتا دەتوانین سنوردار ببنەوە بە دووانەی "خودی عاقڵی مرۆیی" و "ئامرازی بێدەنگ"؟ سیستەمە ئەلگۆریتمییەکانی ئەمڕۆ ئیتر تەنها کەناڵێک نیین بۆ جێبەجێکردنی فەرمانەکان، بەڵکو بوونەتە "لایەنی بریکار" کە بە شێوازێکی چالاک بەشدارن لە دروستکردنی بڕیاری کارگێڕی، ئەمنی وتەنانەت سیاسیدا. ئەوان هەڵبژاردەی تاکەکان ئاڕاستە دەکەن، دیاری دەکەن کێ شایستەی قەرز یان هەلیکارە، بەڵکو کاریگەرییەکی یەکلاکەرەوەیان هەیە لە داڕشتنی ڕای گشتی لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەکانی ئاڕاستەکردن وپێشنیارکردنەوە.
ئەم گۆڕانکارییە چەمکی "بریکارێتی مرۆیی" (Agency) دووبارە دەهۆنێتەوە ولاوازی دەکات لە بەرژەوەندی بریکارێتییەکی تێکەڵ یان تەکنەلۆجی، کە ئەمەش مەترسی داڕمانی سەروەری تاکەکەسی لێ دەکرێت؛ کاتێک ئامێرێک لە جیاتی مرۆڤ ولە جیاتی دەزگاکانی دەوڵەت بڕیار دەدات، ئەوا ئێمە لەبەردەم تەنها ئۆتۆماتیکردنی کارێکدا نیین، بەڵکو لەبەردەم ئۆتۆماتیکردنی خودی سیاسەتداین. لە جیاتی ئەوەی مرۆڤ گەورەی تەکنەلۆجیا بێت، تەکنەلۆجیا دەبێتە هاوبەشێکی پەنهان کە دەسەڵات پەیڕەو دەکات وئیقاعی خۆی بەسەر بۆشایی گشتیدا دەسەپێنێت، ئەمەش داوای فەلسەفەیەکی سیاسیی ڕەخنەگرانەی نوێ دەکات کە توانای دووبارە پێدانەوەی شکۆی بۆ مرۆڤ هەبێت، سنووری سپاردنی دەسەڵات بە نەرمەکاڵاکان دیاری بکات، وچوارچێوەی توند بۆ لێپرسینەوە ولێپێچینەوە دابڕێژێت پێش ئەوەی دیموکراسی ببێتە تەنها کارگێڕییەکی ئەلگۆریتمیی بێدەنگ.
دەسەڵات وچاودێری. بەرهەمهێنانەوەی هەژموونی دەجیتاڵی لە دەوڵەتی هاوچۆرخدا
هیچ خوێندنەوەیەکی جددی بۆ سیاسەت نییە بە دوور لە چەقی دەسەڵات ودابەشکردنی، ولێرەدا مارک کۆکێلبێرخ هاوێنەی پشکنینی ڕەخنەگرانەی توند ئاڕاستەی لایەنە دەسەڵاتییەکانی ژیریی دەستکرد دەکات. دوور لە وتاری گوڵاوی کە کۆمپانیا گەورەکانی تەکنەلۆجیا لە بارەی "ئازادی" و "کارایی"ەوە دەیشێلن، کتێبەکە دەردەخات کە چۆن ئەلگۆریتمەکانی ژیریی دەستکرد دەبنە ئامرازی سەرەکی بۆ چاودێری وکۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی.
لە دەوڵەتی هاوچۆرخدا، دەسەڵات ئیتر پێویستی بە شێوازە ئاشکرا نەریتەکانی زۆرکردن نییە، بەڵکو شوێنەکەی گۆڕیوە بە "دیجیتاڵی هێمن"؛ کە تێیدا کامێرا زیرەکەکان، سیستەمەکانی ناسینەوەی ڕوومەت، وبنکەدراوە گەورەکان تێکەڵ دەبن بۆ دروستکردن وبنیاتنانی ژێرخانی چاودێری گشتگیر. کۆکێلبێرخ پێی وابووە کە ئەم سیستەمانە تەنها سنوردار نیین بۆ چاودێریکردنی تاکەکان بە مەبەستی ئەمنی، بەڵکو دەچنە ئەو پەڕی ئەوەوە ودەبنە ئامرازی ئەندازیاری سیاسی وکۆمەڵایەتی، کە ڕەفتاری جەماوەر بەڕێوە دەبەن، پێشڕەوی ناڕەزایەتییەکان دەگرن، وهاوڵاتییان پۆلێن دەکەن بۆ پلە وئاستی جیاواز لە جێگەی متمانە یان مەترسی.
لێرەدا گەورەترین دژایەتی دێتە کایەوە کە کتێبەکە هۆشداری لەسەر دەدات: ژیریی دەستکرد کە بەڵێن درا بۆ ئەوەی دیموکراسی بەهێز بکات وئاسۆی نوێ بۆ بەشداری کردن بکاتەوە، زۆرجار دەکەوێتە داوی قۆرخکارییە گەورەکان ودەوڵەتە بیرۆکراسییەکانەوە، تاوەکو ببێتە چەکێکی کوشندە بۆ بەرهەمهێنانەوەی هەژموون، وفراوانکردنی درزی جیاوازی چینایەتی وسیاسی. لە جیاتی ئەوەی ئەلگۆریتمەکان بخرێنە ژێر لێپرسینەوەی دیموکراسییەوە، دەبینین ئەوە هاوڵاتییە کە دەخرێتە ژێر دادگایی ئەلگۆریتمیی بەردەوامەوە، لە ڕێڕەوێکدا کە مەترسی هەڵوەشاندنەوەی چەمکی هاوڵاتیبوونی ئازاد دەردەبڕێت لە پێناو "هاوڵاتی بەکاربر وچاودێریکراو".
گرنگی بابەتی ووتەی ساڵ. بەرەو هۆشیارییەکی سیاسیی ڕەخنەگرانەی نوێ
هەڵبژاردنی «فەرهەنگی کۆلینز» بۆ زاراوەی «ژیریی دەستکرد» (AI) وەک وشەی ساڵ لە ساڵی ٢٠٢٣دا تەنها ڕێککەوتێکی زمانی یان وەڵامێکی بازرگانی کاتی نەبوو، بەڵکو دانی پێداهاتنێکی ناچاری بوو بەوەی کە جیهان بەزاندوویەتی بەربەستێکی مێژوویی یەکلاکەرەوە کە تێیدا تەکنەلۆجیا دەست بۆ ناوەکی بوونی مرۆیی وسیاسی دەبات. کتێبی مارک کۆکێلبێرخ (The Political Philosophy of AI) دێت بۆ ئەوەی نیشاندەری تیۆری بێت بۆ تێگەیشتن لەم ساتە مەزنە؛ چونکە دەمانچەقێنێتە دەرەوەی بازنەی سەرسوڕمانی تەکنەلۆجی کوێر یان ترسی بوونەوەرەی زیاتردار، بۆ نێو باوەشی بیری سیاسی هۆشیار وبەرپرسیار.
تەنگژەی ڕاستەقینەی ئەمڕۆ لەوەدا نییە کە ئایا ئەلگۆریتمەکان بە چ ڕادەیەک گەشە دەکەن بە تەنهایی، بەڵکو لە سروشتی سیستەمی سیاسی وئابوورییەکەدایە کە ئاڕاستەیان دەکات وهەژموونیان بەسەردا دەبێت. بۆیە لە جیاتی بەجێهێشتنی داهاتووی ئەلگۆریتمی بۆ قۆرخکاری کۆمپانیا گەورەکان وحساباتی بیرۆکراسییە ئەمنییەکان، کتێبەکە بانگهێشتکارییمان بۆ دەکات بۆ پێویستی "سیاسیکردنی" گفتوگۆی تەکنیکی وخستنەخوارەوەی بۆ ژێر بەهای دیموکراسی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی، ومافەکانی مرۆڤ.
ئێمە پێویستیمان بە شێوازێکی پەلە هەیە لەم سەردەمەدا، وزیاتر لە هەر کاتێکی تر، بۆ بنیاتنانی "هۆشیارییەکی سیاسیی ڕەخنەگرانە" کە تێبگات کۆدەکانی پرۆگرامسازی بێلایەن نین، وهەر بڕیارێکی ئەلگۆریتمی دیدگایەکی سیاسی بۆ جیهان لە خۆ دەکات. تەنها فەلسەفەی سیاسی کە توانای لێپرسینەوە لە دەسەڵاتی دیجیتاڵی هەبێت دڵنیایی دەدات کە دیموکراسی هاوچۆرخ نابێتە تەنها پاشکۆیەکی کارگێڕی لە خزمەتی ئامێردا، ومرۆڤ دەبێتە ئامانج نەک ئامراز لە جیهانێکدا کە ڕۆژ بە ڕۆژ دیجیتاڵیتر دەبێت ولە نەزاندراو نزیکتر دەبێتەوە.