زۆرجار بڕیارەکانی پاشەکشەی هێزە ئەمریکییەکان لە ناوچە ئاڵۆزەکاندا، دەنگەدەنگێکی سیاسی وڕاگەیاندنی گەورە دروست دەکەن، کە لە نێوان ئاهەنگگێڕانی فەرمی بۆ سەروەری وگوتاری سەرکەوتن، ونیگەرانی قوڵ لە بارەی ڤالایی ئەمنی وچارەنووسی هاوپەیمانان دەگۆڕێت. لە نێوان حەزی ئەمریکا بۆ کۆتاییهێنان به "جەنگی هەتاهەتایی" وئاراستەکردنی قیبلەنماکە بەرەو پێشینە جیوستراتیژییە گەورەکان وەک کێبڕکێی هێزە گەورەکان، پرسیاری بنەڕەتی سەرهەڵدەگرن لە بارەی ڕاستیی ئەم پاشەکشەیانە: ئایا ئەمە شکست ودۆڕانە، یان دووبارە خۆڕێکخستنەوەیەکی ستراتیژییە؟ وئایا ئەمریکا هەرگیز سەردەمکە سەرکەوتوو بووە لە بەدیهێنانی ئارەزووی ئەو گەلانەی کە دەوەردان تێیدا کردووە، وچارەنووسی کورد وعێراق ئەمڕۆ لە سایەی ئەم گۆڕانکارییانەدا چی دەبێت؟
پۆلێنکردنی مێژووی پاشەکشە ئەمریکییەکان. تۆمارێک لە جیاوازییەکان وماندووبوون بوونی سەربازیی ئەمریکا بە درێژای سەردەمەکان شێوازێکی یەکجارەکی نەبووە، بەڵکو بارودۆخ وهۆکار ودەرئەنجامەکانی بەپێی زنجیرەیەکی مێژوویی فراوان جۆراوجۆر بوون:
کوبا ١٨٩٨ - ١٩٠٢ و بەردەوامی گوانتانامۆ: هێزە ئەمریکییەکان دوای جەنگی ئیسپانیا و ئەمریکا چوونە ناو كوباوە و بە شێوەی سەربازی وڵاتەکەیان بەڕێوەبردا، پاشان لە ساڵی ١٩٠٢ شارە کۇبییەکانیان چۆڵکرد و سەربەخۆیی ڕوکەشیان پێبەخشین دوای سەپاندنی "مەرجی پلات"ی دەستووری، لەگەڵ پاراستنی بنکەی گوانتانامۆ، و لە کاتێکدا دەرئەنجامەکان لە نێوان هەژموونی ستراتیژی و ناسەقامگیری سیاسیدا جیاواز بوون، لە ئەنجامدا لە جێبەجێکردنی ئەکیدەکانی سەرنەکەوتن و بەشەنەکی پاشەکشەیان کرد.
فلیپین ١٨٩٨ - ١٩٤٦ و پاشان داخستنی بنکەکان لە ١٩٩٢: بوونی سەربازی بە داگیرکاری و کۆلۆنیالیزمی ڕاستەوخۆ دەستی پێکرد دوای جەنگی ئیسپانیا و ئەمریکا بۆ سەپاندنی هەژموون لە ئاسیا، و دواتر گۆڕا بۆ بنکەی سەربازی گەورە لە کاتی جەنگی سارددا، و بە پاشەکشەی تەواو و چۆڵکردنی بنکەکان لە ساڵی ١٩٩٢ کۆتایی هات لە ئەنجامی گەشەسەندنی هەستی نەتەوەیی و ڕەتکردنەوەی پەرلەمانی فلیپین بۆ نوێکردنەوەی پەیماننامەکان، لە کاتێکدا لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانیدا سەرنەکەوت و پاشەکشەی کرد.
نیکاراجوا ١٩١٢ - ١٩٣٣: دەوەردان و داگیرکاری زیاتر لە دوو دەیە بەردەوام بوو لەلایەن هێزی پیادەی دەریایی (مارینز) بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکان، و لە ساڵی ١٩٣٣ بە پاشەکشە کۆتایی هات لە ژێر فشارێکی توندی بەرگری چەکداری و بەرزبوونەوەی تێچوون لەگەڵ "قەیرانی گەورەی ئابووری"، کە تێیدا لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانیدا سەرنەکەوت و پاشەکشەی کرد.
کۆماری دۆمینیکان ١٩١٦ - ١٩٢٤: داگیرکارییەکی سەربازی ڕاستەوخۆ کە ٨ ساڵ بەردەوام بوو بۆ کۆنترۆڵکردنی کاروباری دارایی و قەرزەکان، و بە پاشەکشە و سپاردنی دەسەڵات بە حکومەتێکی خۆجێیی لەژێر فشاری ڕەتکردنەوەی جەماوەری و دیپلۆماسی کۆتایی هات، کە تێیدا سەرنەکەوت و پاشەکشەی کرد.
جەنگی جیهانی دووەم ١٩٣٩ - ١٩٤٥: گەورەترین بڵاوەپێکردنی سەربازی مێژوویی بەخۆوە بینی بۆ ئازادکردنی ئەورووپا و وڵاتانی تەوەری جەنگ؛ کە تێیدا واشنتۆن هێزە جەنگییەکانی بە تەواوی لە وڵاتە ئازادکراوەکان کشاندەوە دوای ڕادەستکردنی سەروەری بە حکومەتی نیشتمانی سەقامگیر، لە کاتێکدا هێزەکان لە ئەڵمانیا و ژاپۆن بە شێوەیەکی پلەبەندی لەڕێگەی پاشەکشەیەکی ڕێکوپێکەوە گۆڕان بۆ بنکەی ستراتیژی هەمیشەیی بۆ پاراستنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، و لە کاتێکدا ئامانجە گەورەکان بە شێوازێکی بێوێنە جێبەجێ کران، بۆیە سەرکەوتوو بوو لە جێبەجێکردنی ئەرکەکەی و پاشەکشەی کرد یان خۆی ڕێکخستەوە.
ڤێتنام شەستەکانی سەدەی رابردوو - ١٩٧٣: واشنتۆن دەوەردانی کرد بۆ سنووردارکردنی لێشاوی کۆمۆنیستی لە ئاسیا، و دواجار بە پاشەکشەیەکی زۆرەمملێ و ڕووخانێکی خێرای سایگۆن لە ساڵی ١٩٧٥ لەژێر فشاری جەماوەری و زەرەرە زەبەلاحەکان کۆتایی هات، کە تێیدا سەرنەکەوت و پاشەکشەی کرد.
لوبنان ١٩٨٢ - ١٩٨٤: هێزەکانی ئاشتیپارێزی ئەمریکی چوونە ناوەوە بۆ چاودێریکردنی پاشەکشەی ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین و سەقامگیری بەیروت، بەڵام لە ساڵی ١٩٨٤ بە خێرایی کشاونەوە لەسەر کاریگەری هێرشە خۆکوژییە توندەکان دژی بنکەکانیان، کە تێیدا سەرنەکەوت و پاشەکشەی کرد.
پەنەما ١٩٨٩ - ١٩٩٩: دەوەردانێکی سەربازی بۆ ڕووخانی رژێمی نوریێگا و دڵنیابوونەوە لە کەناڵەکە، کە پاشەکشەیەکی ڕێکوپێک و بەرنامە بۆ داڕێژراوی بەدواداهات دوای ڕادەستکردنی تەواوی سەروەری بەپێی ڕێککەوتننامە دوولایەنەکان، و لە کاتێکدا دەوەردانەکە ئامانجەکەی بە وردی بەدیهێنا، بۆیە سەرکەوتوو بوو لە ئەرکەکەی و پاشەکشەی کرد
.
سۆماڵ ١٩٩٢ - ١٩٩٤: وەک ئەرکێکی مرۆیی ڕووت بۆ پاراستنی یارمەتییەکان دەستی پێکرد، بەڵام گۆڕا بۆ قووڵاییەکی ئەمنی کە بە پاشەکشەیەکی خێرای لەناکاوی دوای "تێكۆشانی مۆگادیشو" و شۆکی قوربانییە مرۆییەکان کۆتایی هات، کە تێیدا سەرنەکەوت و پاشەکشەی کرد.
بۆسنیا و هەرسەگ ١٩٩٥: دەوەردانێکی یەکلاکەرەوە بۆ کۆتاییهێنان به جەنگی تایفی، کە دواتر گۆڕانکارییەکی پلەبەندی هێمن لە هێزە جەنگییەکانەوە بۆ ئەرکێکی ئاشتیپارێزی ئەورووپی و پشتیوانی دەزگایی هەمیشەیی بەدواداهات کە بووە هۆی سەقامگیری ناوچەکە، کە تێیدا سەرکەوتوو بوو و بەشەنەکی پاشەکشەی کرد.
ئفغانستان ٢٠٠١ - ٢٠٢١: داگیرکارییەکی گشتگیر بۆ لەناوبردنی قاعیدە و بزووتنەوەی تالیبان وەک وەڵامێک بۆ ڕووداوەکانی ١١ی سێپتەمبەر، کە بە پاشەکشەیەکی لەناکاوی هاوینی ٢٠٢١ و ڕووخانی دراماتیکی دەوڵەت و دەزگا سەربازییەکان کۆتایی هات، کە تێیدا سەرنەکەوت و پاشەکشەی کرد.
عێراق و سوریا لە ساڵی ٢٠٠٣ و ٢٠١٤ەوە: دەوەردانی فرە قۆناغ بۆ بنەبڕکردنی تیرۆر و بەدیهێنانی سەقامگیری، کە هێشتا دەناڵێنن بەدەست قەیرانی لەرینەوەی هێزەکان، فشاری گرووپە چەکدارەکان، و نیگەرانییەکانی ڤالایی ئەمنی بەردەوام.
چەمکی پاشەکشە لە عەقیدەی سیاسی ئەمریکیدا
بە پێچەوانەی ئەوەی لە ڕوانگەی گشتییەوە باوە، "پاشەکشەی" ئەمریکی بە مانا دۆڕانێکی ستراتیژی نایەت. لە ئەدەبیاتی ستراتیژی پێنتاگۆن وواشنتۆندا، پاشەکشە هەندێک جار وەکو ئامرازێکی سەرکەوتن وچاکسازی ڕێچکە سەیر دەکرێت کاتێک تێچووی ئابووری ومرۆیی بوونی سەربازییەکی دیاریکراو قورس دەبێت بەراورد بە دەستکەوتەکان، یان کاتێک هەڕەشەی جیهانی گەورەتر سەرهەڵدەدەن کە پێویستیان بە ئاراستەکردنەوەی سەرەکییەکان هەیە بەرەو کێبڕکێ لەگەڵ هێزە گەورەکان. هەروەها ستراتیژی ئەمریکی هەندێک جار پشت بە کەمکردنەوەی بوونی ڕاستەوخۆ دەبەستێت وپشت بە هاوپەیمانە خۆجێییە بەهێزەکان دەبەستێت بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان لەگەڵ پاراستنی هەژموونی دیپلۆماسی وهەواڵگری. سەرەڕای ئەوەش، پاشەکشە دەبێتە کارەساتێکی ڕاستەوخۆ وشكستێکی گەورە ئەگەر لەسەر ڕێککەوتنێکی دەزگایی پتەو بنیاد نەنرێت، یان ئەگەر وڵاتەکە بە بارمتە لەبەردەم ڤالایی ئەمنیدا جێبهێڵێت کە گرووپ ومیلیشیا چەکدارەکان پڕی بکەنەوە لەسەر حیسابی سەروەری دەوڵەت ودەزگا فەرمییەکانی، بە هەمان شێوەی کە لە وێستگەکانی پێشوودا بینیمان ووەک چۆن لە دیمەنی عێراقدا دەترسێت.
ئایا ئەمریکا سەرکەوتوو بوو لە بەدیهێنانی ئارەزووی ئەو گەلانەی کە دەوەردانی تێدا کردوون؟
لە ڕوانگەی ستراتیژی پەیتەوە، ئەمریکا هەرگیز بە ئامانجی بەدیهێنانی ئارەزووی گەلان یان چاودێریکردنی خۆشگوزەرانی خۆجێیی نەچووە ناو هیچ وڵاتێکەوە، بەڵکو هەمیشە چووە بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی ئەمریکا تەنیا، جا چ لەڕێگەی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی، دابینکردنی سەرچاوەکانی وزە، ڕێگریکردن لە فراوانبوونی نەیارە جیوستراتیژییەکان، یان بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر. لەگەڵ ئەوەشدا، مێژوو خاڵی بڕگە سەرنجڕاکێشەکان نیشان دەدات کە تێیدا بەرژەوەندی واشنتۆن لەگەڵ خواستەکانی دانیشتووانی خۆجێیی یەکدەگرتەوە، وەک ئەوەی لە پاراستنی کورد لە عێراقدا ڕوویدا لەڕێگەی سەپاندنی ناوچەی دژەفڕینەوە لە ساڵی ١٩٩١ەوە، یان کۆتاییهێنان بە جەنگی خوێناوی لە بۆسنیا، کە تێیدا دانیشتووان لە سێبەری ئەمریکادا پەناگەیەکی کاتییان دۆزییەوە. بەڵام ئەم بەرژەوەندییە کەمتەرخەمە بەرامبەر بە نەگۆڕی؛ هەر کاتێک پێویستی ستراتیژی کۆشکی سپی کۆتایی هات، کارگێڕییە ئەمریکییەکان بێ دوودڵی دەستبەرداری هاوپەیمانە خۆجێییەکانیان دەبن، کە ئەمەش دەسەلمێنێت کە پشت بەستنی هەمیشەیی بە پاراستنی دەرەکی بێ دروستکردنی بەرگری ناوخۆیی ودەزگای نیشتمانی بەهێز، وەک خۆی پشت بەستنێکی مەترسیدار وکوند دەمێنێتەوە.
دوای پاشەکشە لە عێراقدا چی دەبێت. وچارەنووسی کورد لە سایەی مێژوودا؟
ئەگەر لەسەر ئاستی عێراقی ئێستا سەیری دیمەنەکە بکەین، هەر پاشەکشە یان کشاوەنەوەیەکی ئەمریکی پێشبینیکراو دەرگا بەڕووی پرسیاری چارەنووسساز ومەترسیداراندا دەكاتەوە، بەتایبەت بۆ هەرێمی کوردستان کە مێژووییانە لەگەڵ چاودێری ئەمنیی ئەمریکیدا بەستراوەتەوە لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردووەوە. "هێڵی پانی ٣٦" وناوچەی دژەفڕین پەناگەیەکی ئارامیان دابینکرد کە تێیدا ئەزموونی دەستووری وقەوارەیی هەرێم لەسەری بنیاد نرا، وئەم پەیوەندییە لەڕێگەی بوونی سەربازیی هاوپەیمانی نێودەوڵەتییەوە لەدوای ساڵی ٢٠١٤ەوە بەردەوام بوو. ئەمڕۆ، لەگەڵ بەرزبوونەوەی فشارە سیاسی ومەیدانییەکان بۆ دەرچونی هێزە ئەمریکییەکان ودواخستنی یەکبڕیاریدانی دۆسیەی گرووپە چەکدارەکان، حکومەتی هەرێمی کوردستان ووەزارەتی پێشمەرگە دەناڵێنن بەدەست نیگەرانییەکی ڕاستەقینەوە کە خۆی لە نەبوونی سیستەمێکی بەرگری پێویست وسیستەمێکی پاراستنی گشتگیر دەبینێتەوە لە بەرامبەر هەڕەشەی گرووپەکان وڤالایی ئەگەرداردا. ئەزموونی مێژوو ڕوونە؛ کورد لە عێراق وگشتی دەوڵەتی عێراق لەبەردەم چوارڕێیانێکی یەکلاکەرەوەدان، پاشەکشەی ئەمریکی ئەگەر لەڕێگەی ڕێککەوتنێکی سیاسی گشتگیر وقۆرغکردنی ڕاستەقینەی چەک لە دەستی دەوڵەت ودەزگا دەستوورییەکانیدا نەبێت، لەوانەش هێزەکانی پێشمەرگە وەک بەشێک لە سیستەمی ئەمنی وڵات، ئەوا تەنیا ڕووداوێکی سەربازی تێپەڕ نەبێت، بەڵکو ناوچەکە بە تەواوی بەرەو زەورگۆڵەیەکی نوێی ڤالایی وتاقیکردنەوە بوونییە قورسەکان پاڵنێت.