ئا: ئاوێنە
سێ "گرووپ"ی ڕاوێژکاری سەرۆکی ئەمریکا فشار لەترەمپ دەکەن بۆ بڕیاردان، لەکاتێکدا کە وڵاتانی کەنداو لەهەوڵدان بۆ ڕێگریکردن لەهێرشی نوێ.
دوای هەڵبژاردنی نیوەی خول، ڕاوێژکارانی دۆناڵد ترەمپ، هەروەها هاوپەیمانە بیانییەکانی، سەرقاڵی پێشبڕکێیەکن بۆ ئەوەی بەرەو بڕیاردانی ببەن: ئایا کۆتایی بەشەڕ لەگەڵ ئێران دەهێنێت یان هێرشی نوێ دەستپێدەکات؟
دەنگدەران شەڕی ئێرانیان لە سندوقی دەنگدان ئیدانە کرد، لە کاتێکدا جێگری سەرۆک جەی دی ڤانس دواتر بە ئاشکرا لە ڕێگەی سۆشیال میدیاوە پرسیاری ئەوەی کرد کە ئایا شایانی ئەوە بووە یان نا؟!.
دیمەنی ململانێ لە واشنتۆن
پێش پۆستەکەی، ڤانس سەرۆکی ئەمریکای ئاگادار کردبووەوە کە بەنیازە هۆکاری شکستی هەڵبژاردنەکان بگەڕێنێتەوە بۆ شەڕەکە، بەپێی ئەو بەرپرسانەی کە ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ ئاماژەی پێکردووە.
ڕۆژنامە ئەمریکییەکە دەڵێت "گروپێکی دیکە کە پیت هێگسێت وەزیری بەرگری ئەمریکا و سەرۆکی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا (سێنتکۆم)، دەریاوان براد کوپەر لەخۆدەگرێت، بانگەشەیان بۆ دەستپێکردنەوەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییە بەرفراوانەکان کردووە لە میانی کۆنفڕانسەکانی ئەم دواییەیدا سەبارەت بە بژاردە سەربازییە بەردەستەکان".
چەندین ڕاوێژکاری بیانی کە پشتگیری لە هێڵی توند دەکەن سەبارەت بە ئێران دوای ڕۆژی هەڵبژاردنەکان لە ڕێگەی تەلەفۆنەوە پەیوەندییان بە ترەمپەوە کردووەو دەڵێن ناوبانگەکەی پەیوەستە بەوەی کە ئایا تاران ناچار دەکات واز لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی بهێنێت یان نا.
گەشەسەندنێکی بەوجۆرە ڕێگە بە سەرۆک دەدات کە بڵێت تێچووی سیاسی شەڕەکە شایەنی باجەکەی بووە، بەپێی بەرپرسانی ئەمریکی و سەرچاوەیەکی دیکە کە زانیاری لەسەر گفتوگۆکان هەیە.
لە کۆتاییدا مارکۆ ڕوبیۆ وەزیری دەرەوە و سکۆت بێسانت وەزیری گەنجینەی ئەمریکا پشتیوانیان لەتوندکردنەوەی سزاکان و درێژەدان بە گەمارۆی بازرگانی بۆ سەر ئێران کردووە.
بۆچی ئەوروپا نیگەرانە لە ترەمپێکی برینداری سیاسی؟
بەرپرسان دەڵێن، ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەت، هاوشێوەی ڤانس، هەوڵدەدات پشتگیرییەکانی ترەمپ بۆ هەوڵە دیپلۆماسییەکان بپارێزێت بۆ گەیشتن بەڕێککەوتنێک کە کۆتایی بە شەڕەکە بهێنێت و ڕێگە بە کردنەوەی گەرووی هورمز بدات.
ڕاوێژکارانی دیکە پەیوەندییان بە سەرۆک کۆمارەوە کردووە و پەیامەکەیان گەیاندووە کە کاتی کۆتایی هاتنی شەڕەکە هاتووە.
هاوکات بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل بەردەوامە لە پاڵنەرەکانی بۆ دەستپێکردنەوەی هێرشە ئاسمانییەکان.
لە بەرامبەردا هاوپەیمانەکانی ئەمریکا لەکەنداو زیاتر وریاتر دەردەکەون. بەرپرسانی قەتەر ڕایانگەیاند، بەردەوامن لەدوا هەوڵەکانیان بۆ ڕێگریکردن لەئۆپەراسیۆنی نوێی سەربازی ئەمریکا و کۆتایهێنان بەناکۆکی نێوان هەردوو لایەنی شەڕکەر، بە ئامانجی کردنەوەی گەرووی هورمزو هەڵگرتنی گەمارۆی ئەمریکا.
شێخ محەمەد بن عەبدولڕەحمان ئەلسانی، سەرۆکوەزیرانی قەتەر لە بۆنەیەکدا لەئۆکسفۆرد لە ئینگلتەرا وتی "نێوەندگرەکانمان لە ئێستادا کاردەکەن بۆ ڕێگریکردن لە شەپۆلی نوێی پەرەسەندن لە ناوچەکەدا".
بلومبێرگ: ئەمریکا و ئێران لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی نزیکبوونەتەوە
ئەمیری قەتەر، شێخ تەمیم بن حەمەد ئەلسانی ڕۆژی هەینی بە تەلەفۆن لەگەڵ ترەمپ قسەی کرد، لە کاتێکدا بەرپرسانی کەنداو ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئاماژەکان روەو ئەو ئاڕاستەیەن کە هەردوولا بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕێن بۆ دەربازبوون لەقەیرانەکە.
بەپێی هەمان سەرچاوە، بڕیارە بەرپرسانی ئێران لەچەند ڕۆژی داهاتوودا بگەڕێنەوە بۆ دۆحەی قەتەر، ڕەنگە هەر ئەمڕۆ شەممە، بۆ تاوتوێکردنی مەرجەکانی ڕێککەوتنێک.
ئەمانەی خوارەوە شیکارییەکی وردی سێ بژاردەی سەرەکییە کە لەبەردەستی سەرۆکی ئەمریکادایە سەبارەت بەشەڕ لە ئێران، بە پشتبەستن بە ڕاسپاردە جیاوازەکانی ڕاوێژکارەکانی:
1. ئاسۆی ڕێککەوتن
وەزیرانی دەرەوەی کەنداو هەوڵدەدەن یان پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەگەڵ ترەمپ یان کۆبوونەوەیەکی ئاست بەرز لەواشنتۆن ڕێکبخەن بۆ بەهێزکردنی ئاسۆی ڕێککەوتنەکە، بەپێی ئەو کەسانەی کە ئاشنان بە گفتوگۆکانن.
وەک هەمان سەرچاوەکان باسیان لەوە کردووە، ئەو ڕێککەوتنەی کە گفتوگۆی لەسەر دەکرێت، کورتکردنەوەی توندی خشتەی کاتی دانوستانە سەرەتاییەکان دەخاتە ڕوو، لە ٦٠ ڕۆژەوە کە لە یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی مانگی حوزەیراندا پێشبینی کراوە، بۆ تەنها دوو ڕۆژ، بۆ ئەوەی دانوستانەکان لەسەر بەرنامەی ئەتۆمی دەستبەجێ دەستپێبکات.
بەپێی یەکێک لە سەرچاوەکان، پێشهاتێکی لەو شێوەیە دەتوانێت ڕێگەیەکی دەربازبوون پێشکەش بەترەمپ بکات کە ڕێگەی پێبدات وردە وردە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان کەم بکاتەوە بەبێ ئەوەی وا دەرکەوێت کە پاشەکشە بکات.
بەڵام تا ئێستا ڕوون نییە کە ئایا ئێران ڕێککەوتنێکی لەو شێوەیە قبوڵ دەکات یان نا، WSJ ئاماژە بەوە دەکات.
گفتوگۆکان ئەوە دەردەخەن کە ترەمپ لەبەردەم بڕیارێکی ڕەخنەگرانەدایە کە دەتوانێت ڕەوتی ماوەی سەرۆکایەتییەکەی دیاری بکات، بەڵام ئەمجارەیان نەدەنگێکی یەکگرتووی لە کۆشکی سپیدا هەیەو نە ژینگەیەکی سیاسی لەباری هەیە.
دۆناڵد ترەمپ ڕۆژی پێنجشەممە لە لێدوانێکی ڕۆژنامەوانیدا وتی "دەموێ بڕیارێک بدەم، پێم باشە ئەگەر بتوانرێت ناچار نەبم ئەوەی لەئێراندا ماوە لەناوببەم، بەڵام ڕەنگە هیچ بژاردەیەکی دیکەم نەبێت".
شەوی هەینی تەقینەوەکان لەدوورگەی قشم لەگەرووی هورمز ڕاگەیەندرا، دواتر بەرپرسێکی ئەمریکی بە"لێدانی سنووردار" وەسفی کرد.
ئەمریکا لە چەند هەفتەی ڕابردوودا چەندین هێرشی هاوشێوەی ئەنجامداوە، بەڵام بە ڕوونی ڕایگەیاندووە کە ئەمانە ئاماژە نین بۆ گەڕانەوە بۆ ئۆپەراسیۆنەکان.
سۆزان مالۆنی، پسپۆڕی ئێران و جێگری سەرۆکی سیاسەتی دەرەوە لە دامەزراوەی بروکینگز دەڵێت: “سەرکەوتنی دیموکراتەکان لە هەڵبژاردنەکانی نیوەی خولدا ئەو چەقبەستووییە توندتر دەکات کە سەرۆک خۆی تێیدا دەبینێتەوە”. ئەو بژاردانەی لەبەردەستی ترەمپدایە "پێدەچێت زیاتر بۆ ئەو تێچوونە ستراتیژی و ئابوورییانە زیاد بکەن کە ئەمریکییەکان پێشتر لە ئەستۆیان گرتووە ".
بەرپرسان ئاماژەیان بە ترەمپ کردووە، هیچ کام لە بژاردە بەردەستەکان دوور نین لە مەترسی و تێچووی سیاسی.
ئێران هەڕەشەی ئەوەی کردووە کە ئەگەر هێرشیان بکرێتە سەر، ئێران تۆڵەی خۆی بۆ دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست درێژ دەکاتەوە .
بەڵام ئەگەر ترەمپ پێشنیاری ئەوە بکات کە بەنیازە لەململانێکان بکشێتەوە، تاران دەتوانێت لە دانوستانەکاندا ئیمتیازاتی زیاتر بەدەستبهێنێت یان هەوڵی دەستبەسەرداگرتنی گەرووی هورمز بدات.
2. هێرش بۆ سەر بەرنامەی ئەتۆمی – کەی و چۆن؟
ناکۆکی و ڕاسپاردە ناکۆکەکان بڕیارێکی لە ئێستاوە ئاڵۆزتری بۆ ترەمپ قورستر کردووە. لە ڕۆژی سێشەممەوە کە ئەنجامی هەڵبژاردنەکان ڕاگەیەندرا، سەرۆک و تیمەکەی بۆ کەمکردنەوەی ناڕەزایی هەڵبژاردنەکان و وا دەرکەوتن کە پەیامی دەنگدەران بە جددی وەردەگرێت، بەپێی بەرپرسان .
تا ئێستا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە مەبەستەکانی ڕوون نەکردۆتەوە، زۆرجار تەنانەت لەهەمان لێدوانیشدا هەم خواستی خۆی بۆ چارەسەری دیپلۆماسی و هەم نیازی خۆی بۆ دەستپێکردنی هێرشی نوێ دەربڕیوە. شتێک کە نائاسایی نییە.
ئەم هەفتەیە لە لێدوانێکیدا بۆ ڕۆژنامەنووسان، ترەمپ وتی "هیچ بژاردەیەکی" نییە جگە لە هەڵگرتنی تێچووی سیاسی لێدانی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران.
بە شێوەیەکی تایبەتمەندانە وتی: "ئەگەر ناچار بووم دووبارە بیکەمەوە، ئەوەم دەکرد، چونکە، لە درێژخایەندا، ئەمە تاکە چارەسەرە".
بەرپرسێکی کۆشکی سپی ڕایگەیاند، ترەمپ هیچ پەلەیەکی نییە لە بڕیاردان، چونکە ئابووری ئێران ڕووبەڕووی کێشەی جددی بووەتەوە و ڕۆیشتنی نەوت لە گەرووی هورمز بەردەوامە.
بەرپرسێکی پنتاگۆن ڕایگەیاند، ئەرکی وەزارەتی بەرگری بریتییە لە پەرەپێدان و جێبەجێکردنی ئەو بژاردە سەربازییانەی کە لەبەردەستی سەرۆکدایە.
ئەگەر ترەمپ بڕیار بدات گوێ لەو کەسانە بگرێت کە داوای لێدەکەن "کارەکە تەواو بکات"، پنتاگۆن ئامادەیە دەستبەجێ فەرمانەکانی جێبەجێ بکات، بەپێی وتەی بەرپرسانی ئەمریکا.
بەڵام ئاماژەیان بەوەشکردووە، باشترین کات بۆ دەستپێکردنەوەی ئۆپەراسیۆنەکان بەرەو کۆتایی مانگە، کاتێک کەرەستەی سەربازیی زیاتر دەگاتە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
گروپی هێرشبەری کەشتی فڕۆکە هەڵگری USS Theodore Roosevelt کە دەیان فڕۆکەی جەنگی لەخۆدەگرێت، لە زەریای هێمنەوە بەرەو ناوچەکە دەڕوات. بەڵام لە چوارچێوەی گەشتێکی بەرنامە بۆ داڕێژراوی گەشتکردن بە بەندەرەکان، چەند ڕۆژێک لە سەنگافورە دەمێنێتەوەو لە ڕۆژی هەینیەوە دەستپێدەکات و بەرپرسێکی ئەمریکیش ڕایگەیاندووە، پێشبینی ناکرێ لانیکەم بۆ ماوەی دوو هەفتە بگاتە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
لە هەمان کاتدا، پێشبینی دەکرێت یەکەیەکی دیکەی هێزی دەریایی هێزەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا بەهێز بکات لە کۆتایی مانگەکەدا، ئەمەش زیاد دەکات بۆ بەلەمەکانی نزیکەی ٢٠ کەشتی کە پێشتر لەوێ کاردەکەن، بەپێی بەرپرسان.
ئەمریکا سیستەمی بەرگری ئاسمانی پاتریۆتی گواستەوە بۆ ئیسرائیل و کارمەندانی لەو بنکانەی کە بە ئامادەیی دادەنرێت بۆ تۆڵەسەندنەوەی ئەگەری ئێران لابردووە و کەشتی و تەقەمەنی و سەربازی زیاتری بۆ ناوچەکە جێگیرکردووە.
هێگسێت و کوپەر چەند هەفتەیەکە خۆیان بۆ ئەگەری ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازی بەرفراوان ئامادە دەکەن. بە گوتەی بەرپرسانی ئەمەریکا، ئەوان پێشنیاریان بۆ ترەمپ کردووە کە دەستپێکردنەوەی هێرشەکان، ئەمجارەیان بە ئامانجگرتنی ژێرخانی وزە و دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران، هەروەها جبەخانەی مووشەکی و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی، تاکە ڕێگایە بۆ ناچارکردنی تاران بە تەسلیمکردنی ماددە ئەتۆمییەکەی.
3. پاراستنی پرەنسیپی "نە ئاشتی و نە شەڕ"
بەڵام هەندێک لە شارەزایان ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕوون نییە ئایا هێرشە نوێیەکان لەڕاستیدا دەتوانن ئێران ناچار بکەن بۆ ڕێککەوتنێک، بە تایبەت کە ڕژێمەکە هەشت مانگ لەشەڕ ڕزگاری بووە .
بێهنام بن تالێبلۆ، هاوکارێکی باڵا لە دامەزراوەی بەرگریکردن لە دیموکراسیەکان، پێی وایە ترەمپ پێویستە "لە ڕێڕەوەکەدا بمێنێتەوە "، تا کاتێکی زیاتر بدات بە سزا و گەمارۆکان بۆ ئەوەی بتوانن کاریگەرتر بن.
هەروەها پرسیارەکان بەردەوامن سەبارەت بەوەی کە هێگسێت تا چەند پۆستەکەی لە پنتاگۆن و بوونی لە ژووری کۆشکی سپیدا کە کۆبوونەوە گرنگەکانی ئاسایشی نیشتمانی تێدا بەڕێوەدەچێت، دەهێڵێتەوە.
بەپێی هەواڵێکی ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ، بەرپرسانی کۆشکی سپی و یاسادانەرانی کۆمارییەکان دەستیان کردووە بە تاوانبارکردنی هێگسێت و تۆمەتباریان کردووە بەوەی ترەمپ قەناعەت پێبکات کە شەڕ لەگەڵ ئێران لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا کۆتایی دێت.
ترەمپ دەڵێت هێشتا متمانەی تەواوی بە هێگسێت هەیە، لەکاتێکدا بەرپرسانی پنتاگۆن دەڵێن وەزیرەکە پێشبینی دەکات تا کۆتایی خولی سەرۆکایەتی لە پۆستەکەیدا بمێنێتەوە .
هەڵبژاردەی "کەمتر خراپ"
ئەگەر ترەمپ بەدواداچوون بۆ ڕێککەوتنی ئاشتی بۆ کۆتایی هێنان بە شەڕەکە بکات، ئەگەری زۆرە بۆی دەرکەوێت کە ئێستا وتاردەرەکانی ئێرانی کەمتر ئامادەن ئەو ئیمتیازاتانە قبوڵ بکەن کە واشنتۆن ئارەزووی دەکات.
گریگۆری بریو، پسپۆڕی ئێران لە کۆمپانیای ڕاوێژکاری ئۆراسیا گروپ دەڵێت: ئەو نرخەی کە داوای دەکەن، لەڕادەبەدەر بەرزە.
وەک خۆی ڕوونی کردەوە، تاران بەدوای گەڕانەوە بۆ یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی هاوینی ڕابردوو، کە ڕێگەی بە ڕژیم داوە جارێکی دیکە نەوت لە بازاڕی ئازاددا بفرۆشێت، هەروەها کردنەوەی گەرووی هورمز بە تەواوی بکرێتەوە، پێش ئەوەی هەر گفتوگۆیەک لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی دەستپێبکات.
بریو دەڵێت "پاراستنی ڕژێمی ئێستا، لەگەڵ سزاکان و گەمارۆکان، دەتوانێت بژاردەیەکی سەرنجڕاکێش و ڕێگای کەمترین تێچوو بێت بۆ سەرۆک".
بەڵام ئەمە بەو مانایەش دێت کە ترەمپ پابەندە بە بەردەوامبوونی شەڕەکە بۆ داهاتوویەکی نزیک و نرخی نەوت بە بەرزی دەمێنێتەوە و هێرشەکانی ئێران لە گەرووی هورمز بەردەوام دەبن.
ئەو دووڕیانانەی کە هاوڕێی هەریەکێک لە سێ بژاردەی بەردەستن، لەگەڵ ململانێی ناوخۆیی بەردەوام، هیچ ڕێگەیەکی ئاشکرای بۆ دەربازبوون پێشکەش ناکەن بەبێ تێچووی بەرچاو.