بۆ چەندین ساڵ، مامەڵەی دەوڵەت لە عێراق لەگەڵ بەهای دۆلار بە جۆرێک بوو کە پێوابوو حکوومەت دەتوانێت بە فەرمانێک بەهای دراو لەو شوێنە بهێڵێتەوە کە خۆی دەیوێت. بانکی ناوەندی نرخێکی فەرمی بۆ دۆلار دیاری دەکرد و دراوی بیانی دەخستە بازاڕەوە بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی هاوردەکردن و حەواڵەکان، لە کاتێکدا بازاڕی دەرەکی شتێکی تری دەگوت. لەسەر کاغەز، بیرۆکەکە جوان دیار بوو: پێدانی دۆلاری هەرزان بە هاوردەکار بۆ ئەوەی بە کەلوپەلی هەرزانتر دابین بکات و کاڵا بە نرخێکی کەمتر بگاتە دەست هاووڵاتی. بەڵام ئابووری خاوەنی خووێکی نەخوازراوە، ئەویش ئەوەیە کە ڕێز لە نیازپاکییەکان ناگرێت.
کاتێک دۆلاری فەرمی بە ئاشکرا هەرزانتر دەبێت لە دۆلاری بازاڕ، لەو کاتەدا تەنها پشتگیری کاڵا ناکەیت، بەڵکو کاڵایەکی نوێ دروست دەکەیت بە ناوی «دۆلاری پشتگیریکراو». ئەو کەسەی دەتوانێت دەستی بگاتە ئەم دۆلارە، دەبێتە خاوەنی پێگەیەکی باشتر بە بەراورد بە کەسانی تر. بە گوێرەی ئامارەکانی سندوقی نێودەوڵەتیی دراو، سیستەمی ئاڵوگۆڕی دراوی عێراق تاوەکو ئەم دواییە سەر بە سیستەمی بەستنەوەی نەریتی بوو، کە نرخی فەرمیی لە شوباتی ٢٠٢٣ـەوە بە ١٣٢٠ دینار بۆ هەر دۆلارێک دیاری کرابوو. لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦، حکوومەت بڕیاریدا بەهای دینار دابەزێنێت بۆ ١٥٢٠ دینار بۆ هەر دۆلارێک، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ رووبەڕووبوونەوەی گوشارە داراییەکان و دابەزینی داهاتی نەوت.
لێرەدا پارادۆکسەکە لەوەدایە کە نەوت، کە دەبێت سامانی زانکۆ، کارگە، ڕێگاوبان، وێستگەی کارەبا و سندوقی نەوەکانی داهاتوو بێت، لە بەشێکی سیستەمەکەدا خەریکی پشتگیریکردنی ئابوورییەکی بەکاربەری زۆر پشتبەستوو بە هاوردەکردن بوو. نەوت دەفرۆشین، دۆلار بەدەست دەهێنین، دۆلارەکە بە نرخی پشتگیریکراو دەدەینەوە بەو ئابوورییەی زۆرینەی پێداویستییەکانی هاوردە دەکات. پاش بیست ساڵ پرسیار دەکەین: پارەی نەوت بۆ کوێ چوو؟ ڕەنگە بەشێک لە وەڵامەکە هەموو کاتێک لە پێش چاومانەوە بووبێت.
کێشەی دەستپێکردن و دروستبوونی سەروەتە نامۆکان
لە ڕوانگەی نووسەرەوە، کێشەکە ساڵانێک پێش ئەم بڕیارە دەست پێکرد. عێراق نەوتی دەفرۆشت و دۆلاری دەست دەکەوت، پاشان بەشێکی لەم دۆلارانە بەکار دەهێنا بۆ پاراستنی نرخی فەرمیی ئاڵوگۆڕ کە نزمتر بوو لە نرخی بازاڕ. لە ڕووی ژمێریارییەوە، دەکرێت ئەمە بە "سەقامگیری نەقدی" ناوببرێت؛ بەڵام کاتێک جیاوازییەکە درێژە دەکێشێت، لە ڕووی ئابوورییەوە دەکرێت بە جۆرێکی تر سەیری بکرێت: ئێمە سامانێکی نیشتمانیی کۆتاییهاتوو دەفرۆشین بۆ ئەوەی ئەمڕۆ دۆلار هەرزان بکەین. پرسیارەکە ئەوەیە: کێ بە ڕاستی سوودی لەو پشتگیرییە بینی؟
ئەگەر دۆلاری هەرزان گەیشتبا بە هاوردەکارێکی ڕاستەقینە و کاڵای ڕاستەقینەی هێنابا و نرخی لەسەر بەکاربەر کەم کردباوەوە، ئەوا ئەمە پشتگیرییەک بوو کە شایەنی گفتوگۆ بوو. بەڵام کاتێک خودی دەستکەوتنی دۆلاری پشتگیریکراو بووە سەرچاوەی قازانج، ئەوا دەچینە جیهانێکی ترەوە. لەو کاتەدا، فاکتورەی بازرگانی لە کاڵاکە گرنگتر دەبێت، دەستگەیشتن بە حەواڵە لە توانای بازرگانی گرنگتر دەبێت و جیاوازیی نرخی نێوان هەردوو بازار دەبێتە جۆرێک لە ڕەیع (داهاتی بێ زەحمەت).
بەم شێوەیە دەتوانرێت تێگەیشتن لەوە هەبێت کە چۆن ئابوورییەک کە ژمارەیەکی پێویست کارگە، تەکنەلۆژیا یان هاوردە دروست ناکات، لەگەڵ ئەوەشدا توانای بەرهەمهێنانی سەروەتی گەورەی هەیە. ئێمە هەمیشە ملیۆنێرمان لە کارگەیەکەوە دروست نەکرد، بەڵکو جاروبار لە پەنجەرەیەکەوە دروستمان کرد؛ ئەویش پەنجەرەی دۆلار بوو.
قەیرانی ئێستا و ئاستەنگەکانی بەردەم حکوومەت
لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمڕۆ حکوومەت ڕووبەڕووبووی کێشەیەکی ڕاستەقینە بووەتەوە. دابەزینی داهاتی نەوت و فراوانبوونی کورتهێنانی دارایی، بەرگریکردن لە نرخی کۆنی کردە شتێکی گرانتر، لە کاتێکدا ڕەشنووسی بودجەی ساڵی ٢٠٢٧ ئاماژە بە خەرجییەکی زەبەلاح و کورتهێنان دەکات کە لە ٤٠ ترلیۆن دینار تێپەڕ دەبێت. هەر بۆیە هەموارکردنەوەی بەهای ئاڵوگۆڕ پێشبینیکراو بوو. بەڵام لێرەدا نەریتێکی کۆنی عێراقی دوبارە دەکەینەوە: ڕێگە دەدەین کێشەکە بۆ چەندین ساڵ گەورە بێت، پاشان بەیەکجار لەسەر حیسابی هاووڵاتی چارەسەری دەکەین.
دابەزینی بەهای دینار بە سادەیی واتای ئەوەیە کە هاوردەکار پێویستی بە دیناری زیاترە بۆ کڕینی دۆلار، بەم شێوەیەش تێچووی کاڵاکانی دەرەوە بەرز دەبێتەوە. پاش ئەوە گومرگ دێت. نووسەر دژی گومرگ نییە؛ گومرگ ئامرازێکی ئابووری ڕێزلێگیراوە کاتێک دەوڵەتێک بەکاری دەهێنێت کە دەزانێت چی دەبێت بەرهەم بهێنێت. ئەگەر عێراق کاڵایەکی ناوخۆیی بەرهەم بهێنێت، ئەوا دەوڵەت دەتوانێت وردە وردە کارگەی عێراقی لە ڕکابەری دەرەکی بپارێزێت.
بەڵام کاتێک لە بنەڕەتدا هیچ جێگرەوەیەکی ناوخۆیی بوونی نەبێت، چی دەپارێزین؟ ئەگەر باج لەسەر کاڵایەک بەرز بکەیتەوە کە ئێمە دروستی نەکەین، تۆ پیشەسازی نیشتمانیت نەپاراستووە، بەڵکو تەنها شتێکت پاراستووە: توانای گەنجینە لە بردنە دەرەوەی پشکی زیاتر لە هاووڵاتی.
چارەسەری ڕاستەقینە لە کوێدایە؟
چارەسەر ئەوە نییە کە هەمیشە بگەڕێینەوە بۆ دۆلاری هەرزان؛ ئەوە ئێمە دەگەڕێنێتەوە بۆ هەمان کێشە. چارەسەریش ئەوە نییە کە دۆلار، گومرگ و نرخەکان بەرز بکەینەوە و پاشان بە هاووڵاتی بێژین: ئەمانە چاکسازی ئابوورین.
چاکسازی ڕاستەقینە دەبێت لە شوێنێکی ترەوە دەست پێبکات:
- بەستنەوەی هەر دۆلارێکی هاوردەکردن بە کاڵایەکی ڕاستەقینەی بەدواداچوون بۆکراو.
- هەڵوەشاندنەوەی جیاکاری و ئیمتیاز لە گەیشتن بە دراودا.
- جێبەجێکردنی گومرگ بەپێی پلانی پیشەسازی، نەک وەک کۆکردنەوەی کوێرانەی باج.
- کەمکردنەوەی خەرجییە حکومییە کان.
- وابەستەکردنی نەوت بۆ دروستکردنی سەروەتێک کە بمێنێتەوە دوای فرۆشتنی دوایین بەرمیل، نەک وەک جیاوازییەک لە نێوان دوو نرخدا کە هەموو بەیانییەک لە بازاڕدا ون دەبێت.
گەورەترین هەڵە لە سیاسەتی ئابووری عێراقدا ئەوە نەبوو کە ئەمڕۆ دۆلار گران بووە، بەڵکو ئەوە بوو کە بۆ چەندین ساڵ باوەڕمان بە خۆمان هێنا کە دەوڵەت دەتوانێت دۆلار بۆ هەمیشە هەرزان بکات بە تەنها دابینکردنی جیاوازییەکەی. بەڵام دەوڵەت پارەکەی لە گیرفانی خۆی نەدەدا، بەڵکو لە نەوتەوە دەیخستە ڕوو. نەوتیش پارەی حکوومەت نییە، بەڵکو سامانی ئەو گەلانەیە کە بەشێکیان هێشتا لەدایک نەبوون.
عێراق پێویستی بە پشتگیریکردنی دۆلار نییە، بەڵکو پێویستی بە شتێکی زۆر قورتر هەیە: ئەوەی وای لێبکات دینار شایەنی ئەوە بێت کە دراوێکی بەهێز بێت.
نوسینی: سەرکان کامل، نووسەر و شرۆڤەکاری بواری ئابووری و سیاسی.