پێشەکی: گێژاوی بیرەوەری لە نێوان شەفافییەت وئاشتیی کۆمەڵایەتیدا
ئەرشیفە ئەمنییەکانی ڕژێمە تۆتالیتاڕییەکان لە دوای ڕووخانیان دەبنە ئاوێنەیەکی قورس کە کۆمەڵگە بە زەحمەت دەتوانێت سەیری بکات؛ چونکە گەلان دەخەنە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی ئەخلاقی و سیاسیی حەرجەوە کە لەم ئیشکالیەتە نادادپەروەرەدا کورت دەبێتەوە: ئەگەر داوات لێ بکرێت بڕیار لەسەر ئەرشیفی بەعسی ئەمڕۆ بدەیت، ئایا پشتگیری لە کردنەوەی ته‌واوەتیی بۆ ڕای گشتی دەکەیت بە ناوی شەفافییەت و دادپەروەریی گواستراوەوە، یاخود پێشنیاری داخستن و پاراستنی نهێنییانەی دەکەیت بۆ پاراستنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی و پێکهاتەی کۆمەڵگە؟
ئەم پرسیارە تەنیا گوزارشت لە بژاردەیەکی کارگێڕی ناکات، بەڵکو نوێنەرایەتی گەورەترین ئاڵنگاریی وڵاتێکی وەکو عێراق دەکات کە لە دەیەکانی دیکتاتۆرییەت دەرچوو بۆ ئەوەی بکەوێتە ناو قەیرانی لێکبترازانی بەدوای یەکدا. کردنەوەی تەواوەتیی ئەرشیفەکە مافی ڕەوای قوربانییان بۆ زانینی ڕاستییەکان دابین دەکات، بەڵام لە ژینگەیەکدا کە عەشایەرگەری ومەزهەبگەری کۆنترۆڵیان کردبێت، ڕەنگە ببێتە "بۆمبێکی چێنراو" کە جەنگی تۆڵەسەندنەوەی کۆمەڵایەتیی بێکۆتایی هەڵبگیرسێنێت ودەربخات کە زۆرێک لە هەواڵدەران لە ناو ماڵی خودی قوربانییەکاندا دەژیان. لە لایەکی ترەوە، داخستنی ئەرشیفەکە وپەردەپۆشکردنی لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە شێوازێکە لە داپۆشینی تاوانباران وبێبەشکردنی گەل لە مافی نووسینەوەی مێژووی خۆی بە سەربەرزییەوە. ئه‌وەی ئەم ئیشکالیەتە لە واقیعی عێراقدا ئاڵۆزتر دەکات ئەوەیە کە ڕێژەی ئه‌وەی ئاشکرا کراوە و بە شێوەیەکی فەرمی بۆ ڕای گشتیی عێراق بەردەست کراوە لەم ئەرشیفە زەبەلاحە لە 1% بۆ 5% تێنەپەڕیوە لە ماوەی زیاتر لە دوو دەیەدا، لە کاتێکدا 95%ەکەی تری دابەش بووە بەسەر بەڵگەنامە سووتاوەکانی ناو پاشاگەردانیی ساڵانی 1991 و 2003، و ئەو بەڵگەنامانەی کە لەلایەن حزب و لایەنە هەرێمییەکانەوە دەستیان بەسەردا گیرا بۆ بەکارهێنانیان لە سڵەمینەوە و گوشاری سیاسی، و بەشە گەورەکەشی کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ ماوەی نزیکەی حەوتسەد سال (17 ساڵ) دەستی بەسەردا گرت. لە بڕی دامەزراندنی دەزگایەکی نیشتمانیی بەڵگەنامەیی کە ڕێگە بە توێژەران وڕای گشتی بدات بە بێلایەنی لە چوارچێوەیەکی یاساییدا سەیری بکەن، حکومەتە بەدوایەکداهاتووەکان ئەم دۆسیەیەیان بە دیواری تەمومژ و نهێنی دەورە داوە، تاوەکو ئەرشیفی بەعس وەک کلیلی زەوتکراوی بیرەوەریی نیشتمانێک بمێنێتەوە کە ئارەزووی ڕاستی و ترسی پاشاگەردانی ململانێی لەسەر دەکەن.
سەرچاوەکانی ئەرشیف ودامەزراندنی “دەوڵەتی ئەرشیفی" لە سەردەمی سەدامدا
سیستمی حزبی بەعس بە سەرۆکایەتی سەدام حسێن تەنیا بە دەسەڵاتی سەربازی یان سیاسی تێر نەدەبوو، بەڵکو دەسەڵاتی خۆی لەسەر سیستمێکی چاودێریی بیرۆکراسیی تۆکمە بنیاد نا کە تێیدا دەوڵەت گۆڕا بۆ ئەوەی پێی بگوترێت "دەوڵەتی ئەرشیفی". ئەم ئەرشیفە زەبەلاحە کە ژمارەی لاپەڕەکانی سەرکردایەتیی ناوچەیی (القیادة القطرية) بە تەنیا تێپەڕی لە 5 ملیۆن لاپەڕە کرد بە کێشی 48 تۆن -سەرباری دەیان ملیۆن لاپەڕەی دەیان دەزگای ئەمنی -لە چەندین سەرچاوەوە خۆی تێردەکرد؛ لە پێش هەموویانەوە نامەنووسیی ڕۆژانە وڕاپۆرتە ئەمنییە دەرچووەکان لە سەرکردایەتیی ناوچەیی ومەکتەبەکانی ڕێکخستنی سەربازی ودەزگا جیاوازەکانی هەواڵگری (ئاسایشی گشتی، هەواڵگری، وهەواڵگری سەربازی). تۆمارەکان تەنیا سنووردار نەبوون بە ڕاپۆرتە فەرمییەکان، بەڵکو درێژ دەبوونەوە بۆ گرتنەوەی تۆڕێکی فراوانی هەواڵدەران وڕاپۆرتە خێزانییە دەستنووسەکان دژی کەسووکار ودراوسێ وهاوکارانی کار بە تۆمەتی ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات یان پەیوەندی بە ئۆپۆزسیۆنەوە. هەروەها ئەرشیفەکە فایلی دزەکردنە ناو دامەزراوە ئایینییەکانی شیعی و سوننی و بەکرێگرتنی هەندێک لە پیاوانی ئایینیی بۆ کارکردن وەک بریکاری دەزگا ئەمنییەکان لەخۆدەگرت، سەرباری بەڵگەنامەکانی جەنگە سەختەکان -بەتایبەتی جەنگی عێراق و ئێران - و فایلی بەدواداچوون و ئامانجگرتنی هێزە سیاسییە ئۆپۆزسیۆنەکان و پێکهاتەی کورد.
ئاڵۆزییەکانی گۆڕەپانی کوردی ودیاردەی “فایلە ڕەشەکان"
گۆڕەپانی کوردی ئاڵۆزترین ڕۆڵی گێڕا لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم ئەرشیفەدا؛ چونکە لە دوای ڕاپەڕینی ساڵی 1991 وڕوخانی 2003وە، هێزە کوردییەکان سەرکەوتوو بوون لە کۆنترۆڵکردنی تۆنێک بەڵگەنامەی هەستیار لە بەڕێوەبەرایەتییەکانی ئاسایشدا (بەتایبەتی باره‌گای "ئاسایشی سوور" لە سلێمانی وبەڕێوەبەرایەتییەکانی کەرکووک وهەولێر). لەو کاتەی کە کورد دەستپێشخەری کرد بۆ نێودەوڵەتیکردنی بەشێک لە بەڵگەنامەکان لەگەڵ ڕێکخراوە مافپەروەرییەکان بۆ سەلماندنی تاوانەکانی "ئەنفال" وهەڵەبجە، سەرکردایەتیی کورد ولە سەروویانەوە مام جەلال پارێزگارییان لەو بەشە هەستیارە کرد کە پەیوەندیی بە هەواڵدەر وسیخوڕە خۆجێییەکانەوە هەبوو. ئینجا ئەم دۆسیەیە لە ڕۆژنامەگەریی کوردیدا لە نێوان ساڵانی 2003 و2005دا تەقییەوە لە ڕێگەی ئەوەی بە "فایلە ڕەشەکان" ناسرا؛ کاتێک بەڵگەنامە بڵاوکرانەوە کە کەسایەتیی شۆڕشگێڕ وتێکۆشەر وپیاوانی ئایینیی تۆمەتبار دەکرد بە نۆکەری بۆ ڕژێمی سەدام. وێڕای ئەوەی ڕەچەڵەکی بەڵگەنامەکان دروست بوو، بەڵام تداولە ڕاگەیاندنییەکەی گۆڕا بۆ چەکێک بۆ تەسفیەکردنی حسابات وزڕاندنی ناوبانگ لە ڕێگەی بڕین ویاریکردن بە وردەکارییەکانەوە. شایەتحاڵییەکانی ئەو قۆناغە دووپاتی دەکەنەوە کە بڕیاری تاڵەبانی وسەرکردە کوردییەکان بۆ شارنەوەی ئەم فایلا وقەدەغەکردنی بڵاوکردنەوەیان، بەپێی هەڵسەنگاندنی دەرئەنجامە مەترسیدارەکانی بڵاوکردنەوە بوو؛ چونکە هەڵدانەوەی "فایلە ڕەشەکان" بێ ضوابطی یاسایی ململانێی عەشایەری وتۆڵەسەندنەوەی دەقوڵاندەوە، ئەگەرچی هێشتنەوەیان بە داخراوی دەسەڵاتی تەمام بەخشی بە سەرکردە نافزەکان بۆ "دەستبەسەرداگرتنی سیاسیی بێدەنگ" لە گۆڕەپانی ناوخۆییدا.
داستانی دۆزینەوەی ئەرشیفەکە وگواستنەوەی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان
دیمەنی دراماتیکیی ئەم دۆسیەیە لە چیرۆکی گواستنەوەی ئەرشیفەکە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان لە دوای ڕوخانی ڕژێم لە نیسانی 2003دا دەردەکەوێت؛ لە ناو پاشاگەردانیی تاڵانکاریی دامەزراوە حکومییەکان لە بەغدا، هەواڵێکی بەپەلە گەیشتە بیرمەند کەنعان مەکیە وچالاکوانی ڕۆژنامەوانی (ئەوکات) مصطفى الکاظمی کە کۆمەڵێک تاڵانکار ڕوویان لە باره‌گای سەرکردایەتیی ناوچەیی حزبی بەعس وبینای مەزارگەی میشێل عەفلەق کردووە. مەکیە وکاظمی لەگەڵ تیمەکەیان شۆڕبوونەوە بۆ ژێرزەمینە تاریکە ئاوگیراوەکانی ژێر بیناکە، ولە ژێر ڕووناکی چرای دەستیدا "ئەشکەوتی عەلی بابا"ی ئەرشیفی بەعسیان دۆزییەوە. لە ترسی تێکچوون یان کەوتنی بە دەستی میلیشیاکان، دەستبەجێ "دامەزراوەی بیرەوەریی عێراقی"یان دامەزراند وئاویان هەڵکێشا وئەرشیفەکەیان دەرهێنا. لەگەڵ پەرەسەندنی توندوتیژی لە نێوان 2004 و2005دا، ڕێککەوتنێک بە چاودێریی دەسەڵاتی هاوپەیمانیی کاتی (CPA) وپنتاگۆن ئیمزا کرا بۆ گواستنەوەی بارە زەبەلاحەکە لە ڕێگەی سوپای ئەمریکاوە وئەمانەتکردنی لە مەعهەدی "هۆڤەر" لە زانکۆی ستانفۆرد لە کالیفۆرنیا لە ساڵی 2008ەوە، لەوێدا خرایە بەر وێنەگرتنی ئەلیکترۆنی ودیجیتاڵکردن، لە کاتێکدا شقامی عێراقی بۆ ساڵانێکی درێژ لە دەستڕاگەیشتن بە ئۆریجیناڵەکەی بێبەش کرا.
کۆوالیسی گەڕاندنەوە وکۆنترۆڵی واشنتۆن بەسەر "وەشانی دیجیتاڵی"دا
کاتێک مصطفى الکاظمی لە ساڵی 2020دا بووە سەرۆک وەزیران، خۆی لە بەردەم بەرپرسیارێتیی یەکلاکردنەوەی ئەم دۆسیەیەدا بینییەوە کە پێش 17 ساڵ بەشداری لە دۆزینەوەیدا کردبوو. بەڵام پرۆسەی گەڕاندنەوەی ئەرشیفەکە گشتگیر وسادە نەبوو؛ چونکە پێشتر پنتاگۆن لە ساڵی 2013دا ولە سەردەمی نوری مالیکیدا نزیکەی 120 ملیۆن لاپەڕەی تۆمارە کارگێڕیی وسەربازییەکانی گەڕاندبۆوە. پاشان کاظمی لە سەردانەکەیدا بۆ واشنتۆن لە ئابی 2020دا ئەسڵییە کاغەزییەکانی ئەرشیفی سەرکردایەتیی ناوچەیی (5 بۆ 6 ملیۆن لاپەڕە بە کێشی 48 تۆن) وەرگرتەوە وبە فڕۆکەیەکی تایبەت هێنرانەوە ولە شوێنێکی نهێنی لە باره‌گای دەزگای هەواڵگریی عێراق لە بەغدا شاردراونەتەوە. بەڵام ئەوەی نەگەڕاوەتەوە باڵادەستیی دیجیتاڵییە؛ چونکە لایەنی ئەمریکی لە ڕێگەی مەعهەدی هۆڤەر وبنکەی داتای "هارمۆنی" کۆپییەکی دیجیتاڵیی بەکۆدکراوی تەواوی کاغەزەکانی لای خۆی هێشتۆتەوە، سەرباری بەدەرهێنانی فایلی زۆر نهێنیی تایبەت بە چەکی کۆمەڵکوژ وپەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. بەمەش دەسەڵاتی زانیاریی ئەرشیفەکە دابەش بووە لە نێوان شاردنەوەی حکومیی کاغەزەکان لە بەغدا، وهەبوونی دەستڕاگەیشتنی تەواوی دیجیتاڵیی ئەمریکا لە کالیفۆرنیا.
دزەکردنی "دەوڵەتی قووڵ" ونەخشەی سوودمەندانی پەردەپۆشکردن
سووتان وتێکچوونی بەڕێوەبەرایەتییە ئەمنییەکان لە ساڵانی 1991 و2003دا تەنیا پاشاگەردانیی عەشوائییانە نەبوو، بەڵکو بەشێکی لەلایەن تۆڕەکانی "دەوڵەتی قووڵ" وسیخوڕە پێشووەکانەوە ئاراستە کرا بۆ لەناوبردنی ئەو بەڵگەنامانەی تێوەگلانیانی دەسەلماند. لە دوای گەڕاندنەوەی ئەرشیفەکە لە 2020دا، دەنگوباسی دزەپێکردنی بەشە هەستیارەکانی بۆ لایەنە هەرێمییە ڕکابەرەکان (لە سەروویانەوە ئێران) بە هاوکاریی دەستەگەرایی ناوخۆ بڵاوبووەوە بۆ بەکارهێنانی وەک چەکێکی کوشندەی گوشاری سیاسی وبێدەنگکردنی کەسایەتییەکان. بەمەش نەخشەی سوودمەندانی داخراوهێشتنەوەی ئەرشیفەکە دابەش دەبێت لە نێوان: چینی سیاسی وئایینیی دەسەڵاتدار کە لە ئاشکرابوونی مێژووی سیخوڕییان دەترسن، دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەمریکا کە کۆپییە دیجیتاڵییەکە وەک کارتی گوشار بەکاردێنن، ناوەندەکانی دەسەڵاتی هەرێمی وناوخۆیی، سەرباری دامەزراوە ئەکادیمییە ڕۆژئاواییەکان کە دەرفەتی توێژینەوەیان بۆ ڕەخسا.
نەخشەڕێگای ئیدارەدانی دادپەروەرانەی بیرەوەریی نیشتمانی. ئەزموونی ئەڵمانی
مامەڵەکردن لەگەڵ ئەرشیفی بەعسدا عێراق دەخاتە سەر دووڕیانێکی مەترسیدار؛ کردنەوەی عەشوائییانەی فایبەکان خوێنڕشتنی کۆمەڵایەتی وململانێی عەشایەریی لێ دەکەوێتەوە، لە کاتێکدا داخستن ونهێنیی تەواوەتی خەیانەتە لە شەهیدان وداپۆشینی تاوانبارانە. بۆ ئەوەی ئەرشیفەکە نەبێتە بۆمبێکی چێنراو، ژیرانەترین پێشنیار جێبەجێکردنی ئەزموونی ئەڵمانیایە (ئەرشیفی شتاسی) لە ڕێگەی نیشتمانیکردنی ئەرشیفەکە وڕادەستکردنی بە "دەزگای نیشتمانیی بیرەوەری ودادوەری" کە لە دادوەران ومێژوونووسان ومافپەروەرانی سەربەخۆ پێکبهێنرێت، وپۆلێنکردنی بەڵگەنامەکان لەسەر دوو قۆناغ:
کردنەوەی دەستبەجێی فایلی دەسەڵاتی باڵا: بڵاوکردنەوەی فایلی بەرپرسانی باڵا وسیمبۆلە سیاسییەکان فورەن بۆ ڕای گشتی بۆ پاککردنەوەی گۆڕەپانی سیاسی وهێنانەدیی شەفافییەت.
سەپاندنی قەدەغەی کاتی بەسەر فایلی تاکەکاندا: دیاریکردنی ماوەی (30 بۆ 50 ساڵ) قەدەغە لەسەر ڕاپۆرتی هەواڵدەرە ئاساییەکان وتاکەکان بۆ پاراستنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی تا برینەکان ساڕێژ دەبن، لەگەڵ بەخشینی مافی تەنیا بە قوربانییان وخێزانەکانیان بۆ بینیی شەخسیی فایلەکانی خۆیان بێ مافی بڵاوکردنەوەی گشتی.
بە بەکارهێنانی ئەم میکانیزمە، ئەرشیفی بەعس لە "چەکی وێرانکاریی کۆمەڵایەتی"یەوە دەگۆڕێت بۆ کەلەپوورێکی بەڵگەنامەیی ومێژوویی کە خزمەتی دادپەروەری دەکات، ڕێگە لە دووبارەبوونەوەی دیکتاتۆرییەت دەگرێت، وکەرامەتی قوربانییان وئاشتیی کۆمەڵایەتی لە عێراقدا دەپارێزێت.