د. سامان شالی، شرۆڤەکاری سیاسی وئابووری

سەرۆک وەزیرانی عێراق، بەڕێز عەلی ئەلزەیدی، ڕایگەیاند، حکومەتەکەی لەبەردەم سێ بژاردەدایە بۆ دەستەبەرکردنی پێدانی مووچە و تێپەڕاندنی قەیرانی دارایی: "پاشکەوتی ناچاری  35% مووچە لەکاتێکدا فەرمانبەران بەجێدەهێڵێت بۆ بژێوی بەڵێنەکان، دابەشکردنی مووچە هەر 45 ڕۆژ جارێک، یان قەرزکردن و خنکاندنی وڵات لە قەرزدا". گونجاوتر دەبوو سەرۆکوەزیران بەدواداچوون بۆ بودجەی سێ ساڵە و چۆنیەتی بەفیڕۆدانی پارەی عێراق بکات و داوای حسابی کۆتایی ئەو بودجەیە بکات پێش ئەوەی بەهای دیناری عێراقی دابەزێنێت. سەرۆک وەزیران تەحەدای هه‌ر عێراقییه‌ك دەکات کە بەدیلێک بدۆزێتەوە بۆ پلانەکەی بۆ دابەزینی بەهای ئێوارەخوانی عێراقی بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریکی.

وەڵامەکە بەڵێیە. عێراق جێگرەوەی هەیە بۆ دابەزینی بەهای دراو، بەڵام پێویستیان بە گۆڕانکاری هەیە لە خەرجییەکانی حکومەت، پشتبەستن بە نەوت، دامەزراندن لە کەرتی گشتی، کۆنترۆڵکردنی گەندەڵی و پەرەپێدانی کەرتی تایبەت. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە ئایا عێراق دەتوانێت کورتهێنانی بودجەکەی کەم بکاتەوە و یەدەگی دراوی بیانی خۆی بپارێزێت بەبێ ئەوەی تێچووی زۆری بۆ سەر هاووڵاتیانی ئاسایی بگوازێتەوە؟

پێشهاتێکی گرنگ لە ئێستادا بەستێنی ئەم پرسیارە دەگۆڕێت: بەپێی ئاژانسی ڕۆیتەرز و ئەسۆشێتد پرێس، لە 7ی تشرینی یەکەمی 2026، عێراق بەهای دیناری دابەزاند و پێکهاتەی فەرمی نرخی ئاڵوگۆڕی لە نزیکەی 1300 دینارەوە بۆ هەر دۆلارێکی ئەمریکی گۆڕی بۆ دەوروبەری 1500-1520 دینار بۆ هەر دۆلارێک. ڕاپۆرتەکان ئەم بڕیارەیان بە پەککەوتنی توندی هەناردەکردنی نەوت و داهاتی حکومەتەوە گرێداوە.

واتە ئێستا پرسیارەکە دوو بەشە: چ بەدیلێک دەیتوانی پێویستی دابەزینی بەها کەم بکاتەوە وچۆن عێراق دەتوانێت زیانەکان سنووردار بکات وخۆی لە دابەزینی بەهای زیاتر بەدوور بگرێت؟

1.  بۆچی عێراق ڕووبەڕووی ئەم کێشەیە دەبێتەوە؟

لاوازی دارایی عێراق تا ڕادەیەکی زۆر پێکهاتەیە، نەک تەنها کێشەی نرخی ئاڵوگۆڕدا.

پشتبەستن بە داهاتی نەوت:

نەوت زۆربەی داهاتی حکومەت پێکدەهێنێت (90%). کاتێک هەناردەکردن دادەبەزێت، یان نرخی نەوت دادەبەزێت، حکومەت پارەی کەمتری هەیە بۆ مووچە وخانەنشینی و خزمەتگوزارییە گشتیەکان ووەبەرهێنان.

خەرجییە گشتییە بەرز ونەگۆڕەکان

مووچە وخانەنشینی وپابەندبوونە دووبارەبووەکانی دیکە پشکێکی بەرچاو لە بودجە بەکاردەهێنن، ئەمەش بوارێکی کەمتر بۆ وەڵامدانەوە بەجێدەهێڵێت کاتێک داهاتی نەوت دادەبەزێت. بۆیە حکومەت پێویستی بە کەمکردنەوەی مووچە هەیە بە ڕێژەی 5% بۆ 25% بۆ ماوەی دوو ساڵ، تا قەیرانەکە تێدەپەڕێت بەم شێوەیەی خوارەوە:

1. 1M - 2M ID بە ڕێژەی 5%

2. 2M - 3M ID بە ڕێژەی 10%

3. 3M - 5M ID بە ڕێژەی 15%

4.5M - 8M ID  بە ڕێژەی 20%

5. +8M ID  بە ڕێژەی 25%

ئه م بڕینه ملیاره ها دینار بۆ حکومه ت پاشەکەوت ده کات.

پشتبەستن بە هاوردە و دراوی بیانی

عێراق پێویستی بە دراوی بیانی هەیە بۆ ئەوەی پارەی زۆرێک لە کاڵا و خزمەتگوزارییەکان کە لە دەرەوەی وڵات دەکڕدرێن. بۆیە ناسەقامگیری نرخی ئاڵوگۆڕ دەتوانێت کاریگەری لەسەر نرخ و توانای کڕینی ماڵەکان هەبێت.

هەڵسەنگاندنی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی (IMF) لە تەمموزی 2025 هۆشداریدا لەوەی کە لاوازییەکانی بودجەی عێراق زیادی کردووە. بەپێی خەمڵاندنەکان نرخی نەوتی پێویست بۆ هاوسەنگکردنی بودجە لە نزیکەی ٥٤ دۆلارەوە بۆ هەر بەرمیلێک لە ساڵی 2020 بۆ نزیکەی 84 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک لە ساڵی 2024 بەرزبووەتەوە.

2. جێگرەوەکانی دابەزاندنی بەهای دینار چین؟

ئەم سیاسەتانە دەتوانن بەیەکەوە کار بکەن. هیچیان چارەسەرێکی تەواو نین بۆ خۆی.

1. چاکسازی لە خەرجی گشتی ولیستی مووچەی حکومەت

• پێداچوونەوە بە دامەزراندنی کەرتی گشتی و نەهێشتنی کارمەندی ساختە و پارەی بێ پاساو.

• دامەزراندنی نوێ کۆنتڕۆڵ بکات و چاکسازی لە کۆمپانیا ناکاریگەرەکانی دەوڵەت بکات.

• پێداچوونەوە بە گرێبەست و پڕۆژە ناپێویستەکان و پاراستنی چاودێری تەندروستی، پەروەردە و ژێرخانی بنەڕەتی.

• بڕینی مووچەی خانەنشینانی غەیرە عێراقی وەک میسری وئێرانی وسوری وئوردنی ولوبنانی. بەگوێرەی دامەزراوەی شەهیدان، 150,000 پاکستانی وئەفغانی مووچەی خانەنشینی وەردەگرن ودەبێت مووچەی خانەنشینی ببڕدرێت.

• پارەی خانەنشینی ڕادەگیرێت، جگە لەوەی تەنها بۆ ئەو کەسانە دەکرێت کە مەرجەکانی خزمەتگوزاری یاسایی بەپێی یاسای خانەنشینییان تێدایە:

1. سێ سەرۆکایەتی (سەرۆک کۆمار، سەرۆک وەزیران و سەرۆکی پەرلەمان)

2. وەزیرەکان

3. ئەندامانی پەرلەمان

4. جێگری وەزیر

بۆچی گرنگە: خەرجی دووبارە کەم دەکاتەوە بەبێ ئەوەی دیناری لاوازتر بکرێتە میکانیزمی سەرەکی ڕێکخستن.

2. زیادکردنی داهاتی حکوومەتە نانەوتییەکان

• باشترکردنی کۆکردنەوەی گومرگی وکەمکردنەوەی قاچاخچی.

• مۆدێرنکردنی بەڕێوەبردنی باج وداخستنی دەربازگەکان.

• چاکسازی باج وردە وردە پێشکەش بکرێت، لەگەڵ پارێزگاریکردن بۆ ئەو ماڵانەی کە داهاتیان کەمە.

بۆچی گرنگە: داهاتێک دروست دەکات کە ڕاستەوخۆ پشت بە نرخی نەوتی جیهان نابەستێت.

3. هەمەجۆرکردنی ئابووری

فراوانکردنی بازرگانی کشتوکاڵ، بەرهەمهێنان، گەشتیاری، گواستنەوە، بیناسازی، وتەکنەلۆژیا. باشترکردنی دابینکردنی کارەبا ودەستڕاگەیشتن بە دارایی بازرگانی بۆ ئەوەی کۆمپانیا تایبەتەکان بتوانن گەشە بکەن وعێراقییەکان دابمەزرێنن.

بۆچی گرنگە: هەلی کار لە دەرەوەی لیستی مووچەی دەوڵەت بڕەخسێنێت وسەرچاوەی نوێی هەناردەکردن وداهاتی باج دروست بکات.

4. باشترکردنی بەڕێوەبردنی دارایی وسیستەمی بانکی

بەهێزکردنی چاودێری سەربەخۆ، کڕینی گشتی شەفاف، جێبەجێکردنی دژە گەندەڵی و پارەدانی دیجیتاڵی. دەستگەیشتن بە گواستنەوەی دۆلاری یاسایی وبەهێزکردنی توانای بانکەکان بۆ دارایی بازرگانی.

بۆچی گرنگە: یارمەتیدەرە بۆ گەڕاندنەوەی متمانە دەدات، کەمکردنەوەی دزەکردنی دارایی ووادەکات سیستەمی فەرمی نرخی ئاڵوگۆڕکردن بە شێوەیەکی کاریگەرتر کاردەکات.

5.  بە وریاییەوە بەکارهێنانی دارایی وبەڕێوەبردنی داهاتی نەوت وگاز

گەڕان بەدوای پارەی هەرزان وشەفاف لە شوێنێکی گونجاودا. ئەولەویەتی پڕۆژە بەرهەمهێنەرەکان بدەن. ودابینکردنی بەربەستی دارایی لە کاتی داهاتی بەهێزی نەوت. باشترکردنی پلاندانان بۆ ئەوەی شۆکی کاتی نەوت یەکسەر نەبێتە قەیرانی بودجە.

ئەولەویەتی وەبەرهێنانی ستراتیژی لە بەرهەمهێنانی گازی ناوخۆیی عێراق بۆ نەهێشتنی پشت بەستن بە گازی هاوردەکراو وبەوەش پاراستنی یەدەگی دراوی بیانی وبەهێزکردنی سەقامگیری ئابووری نیشتمانی.

بۆچی گرنگە: کاتێکی زیاتر دەدات بە حکومەت بۆ ڕێکخستنی خەرجی وداهات بەبێ ئەوەی پەنا بۆ گۆڕانکاری دووبارەی دراو ببات.

ئەم بژاردانە لەگەڵ ڕاسپاردەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی بۆ عێراق یەکدەگرنەوە، لەوانە یەکخستنی دارایی، چاکسازی باجی نانەوت، دووبارە بنیاتنانەوەی بانکە حکومییەکان، باشترکردنی حوکمڕانی وپەرەپێدانی کەرتی تایبەت.

3- لەکاتی دابەزینی بەهای دینار چی ڕوودەدات؟

دابەزاندنی بەها واتە بۆ کڕینی یەک دۆلاری ئەمریکی دیناری زیاتر پێویستە. دەتوانێت بەهای دیناری داهاتی دۆلاری حکومی زیاد بکات، بەڵام تێچووی دیناری کاڵا هاوردەکراوەکانیش بەرز دەکاتەوە.

بۆ نموونە، بەرهەمێکی هاوردەکراوی گریمانەیی لەبەرچاو بگرن کە نرخی 100 دۆلارە.

بەراوردکردنی نرخی ئاڵوگۆڕی وێناکردن، بەبێ باج وتێچوونەکانی تر

بە 1300 دينار بۆ هەر دۆلارێک

130 هەزار دینار بۆ هەر 100 دۆلارێک

بە 1500 دینار بۆ هەر دۆلارێک

150 هەزار دینار بۆ هەر 100 دۆلارێک

زیادبوونی 15.4% لە تێچووی دینار

هاوردەکار 20 هەزار دیناری زیادە دەدات بۆ هەمان بەرهەمی 100 دۆلار، پێش خەرجییەکانی تر.

ئەمە نموونەیەکە نەک بانگەشەیەک کە هەموو نرخێکی تاکفرۆشی بە تەواوی 15.4٪ بەرز دەبێتەوە. کاریگەری ڕاستەقینە بەندە بە کێبڕکێ، کۆگاکانی بەردەست، یارمەتیەکان، پەراوێزی قازانج وبڕی گۆڕانی نرخی ئاڵوگۆڕکردن دەگوازرێتەوە بۆ بەکارهێنەران.

کاردانەوەی ئەگەری بۆ عێراق

تێچووی ژیان زیاترە

ڕەنگە خۆراک ودەرمان وکەلوپەل وجل وبەرگ وکاڵای هاوردە گرانتر بێت. ماڵە کەم داهاتەکان بە تایبەتی تووشی ئەم دۆخە دەبن چونکە پێداویستییە سەرەکییەکان پشکێکی زۆر لە بودجەکانیان وەردەگرن.

کەمکردنەوەی توانای کڕین

ئەگەر مووچە وخانەنشینی بە دینار وەک خۆی بمێنێتەوە لە کاتێکدا نرخەکان بەرز دەبنەوە، خەڵک توانای کەمتری هەیە. ڕەنگە زۆرترین لێدانی کرێکاران و خانەنشینانی داهاتی جێگیر بکەوێت.

تێچووی زیاتر بۆ بازرگانییەکان

ئەو کۆمپانیایانە کە کەرەستەی خاو، ئامێر یان کاڵای تەواو هاوردە دەکەن، ڕووبەڕووی تێچووی زیاتر دەبنەوە. ڕەنگە هەندێکیان نرخەکان بەرز بکەنەوە، دامەزراندنی کارمەند کەم بکەنەوە یان وەبەرهێنان دوابخەن.

کاریگەری تێکەڵاو لەسەر دارایی حکومەت

هەر دۆلارێک لە داهاتی نەوت دەگۆڕێت بۆ دیناری زیاتر، ئەمەش ڕەنگە یارمەتیدەر بێت بۆ دابینکردنی خەرجییە ناوخۆییەکان. بەڵام پڕۆژە وئامێر وپێداویستییە گشتیەکانی هاوردەکراویش گرانتر دەبن. دابەزینی بەها بە خۆی داهاتی دۆلاری نوێ دروست ناکات.

بە ئەگەرێکی زۆرەوە فشارێکی زیاتر لەسەر قەرزی دۆلار

قەرز وپابەندبوون بە دۆلار تێچووی زیاتر بۆ گەڕاندنەوەی بە دینار. کاریگەرییەکەی پەیوەستە بە ئیلتزاماتی ڕاستەقینەی حکومەت بە دراوی بیانی وداهاتی دۆلاری بەردەست.

کاریگەری نادیار لەسەر وەبەرهێنان وگەشەکردن

نرخی ئاڵوگۆڕی کێبڕکێی زیاتر دەتوانێت یارمەتی هەندێک لە هەناردەکاران و بەرهەمهێنەرانی ناوخۆیی بدات بۆ کێبڕکێ لەگەڵ هاوردەکردن. بەڵام پشتبەستنی عێراق بە ماددە هاوردەکراوەکان و هەناردەکردنی نەوت بەو مانایەیە کە ڕەنگە سوودەکانی سنووردار بن، مەگەر بەرهەمی ناوخۆ و بارودۆخی بازرگانی باشتر نەبێت.

دابەزینی بەهای نەوت لە مانگی تشرینی یەکەمی 2026 لە کاتێکدایە کە پچڕانی توندی هەناردەکردنی نەوت بووە. ئەو چوارچێوەیە گرنگە: دەستکاریکردنی دراو ڕەنگە فشارێکی دەستبەجێ لەسەر بەهای دیناری داهاتی حکومەت کەم بکاتەوە، بەڵام ناتوانێت بە خۆی قەبارەی هەناردەکردنی لەدەستچوو بگەڕێنێتەوە یان پشتبەستنی بنەڕەتی بودجە بە نەوت چاک بکاتەوە.

4. ئەمە چی دەگەیەنێت بۆ داهاتووی عێراق؟

سێ ڕێگا فراوان ئەو هەڵبژاردنانە نیشان دەدەن کە ڕووبەڕووی سیاسەتمەدارەکان دەبنەوە. ئەوانە سیناریۆن نەک پێشبینی.

سیناریۆی A – دابەزینی دووبارەی بەهای بەها بەبێ چاکسازی پێکهاتەیی

مەترسی سەرەکی

حکومەت چەند جارێک نرخی ئاڵوگۆڕ ڕێکدەخات بۆ داپۆشینی فشاری دارایی، لە کاتێکدا پابەندبوونی خەرجییەکان وپشت بەستن بە نەوت تا ڕادەیەکی زۆر نەگۆڕاوە.

• خێزانەکان ڕووبەڕووی فشاری نرخی دووبارە دەبنەوە.

• کۆمپانیاکان هەوڵ دەدەن پلان و وەبەرهێنان بکەن.

• متمانەی خەڵک بە سیاسەتی ئابووری لەوانەیە لاواز بێت.

• کێشەی بنەڕەتی بودجە چارەسەر نەکراوە.

سیناریۆی B – جێگیر هێشتنەوەی نرخی ئاڵوگۆڕ بەبێ چاکسازی

حکومەت هەوڵ دەدات بەرگری لە دینار بکات بەڵام پێویستی دارایی کەم ناکاتەوە یان دەستگەیشتن بە دراوی بیانی باشتر ناکات.

• ڕەنگە یەدەگی دراوی بیانی بکەوێتە ژێر فشارەوە.

• هاوردەکاران لە بەدەستهێنانی دۆلار لە ڕێگەی کەناڵە فەرمییەکانەوە تووشی گرفت دەبن.

• کەمی دارایی، دواکەوتنی پارەدان و شێواندنی بازاڕی تەریبی لەوانەیە بەردەوام بێت.

پاراستنی ڕێژەیەکی فەرمی جێگیر بۆ ماوەیەکی نادیار بەردەوام نابێت ئەگەر سیاسەتەکانی پشتگیریکردن لەگەڵ دراوی بیانی ودارایی گشتی بەردەستدا ناتەبا بن.

سیناریۆی C — سەقامگیری نرخی ئاڵوگۆڕ پشتگیری دەکرێت لەلایەن چاکسازیەوە

ڕێگای چاکسازی پێکهاتەیی

عێراق بەڕێوەبردنی بودجە باشتر دەکات، داهاتی نانەوتی زیاد دەکات، بانکەکانی بەهێز دەکات و هەلومەرج بۆ وەبەرهێنانی تایبەتی بەرهەمهێنەر دەڕەخسێنێت.

• دارایی حکومەت کەمتر هەستیار دەبێت بەرامبەر بە شۆکەکانی نەوت.

• دەتوانرێت دامەزراندنێکی زیاتر لە بازرگانی تایبەتەوە بێت.

• پاراستنی کۆمەڵایەتی باشتر بە ئامانج دەتوانێت خێزانە لاوازەکان بپارێزێت.

• سەقامگیری دینار دەتوانێ پشت بە بنەما ئابوورییە بەهێزەکان ببەستێت.

ئەم ڕێگایە کاتی دەوێت و پێویستی بە جێبەجێکردنی باوەڕپێکراو، لێپرسینەوەی گشتی وهاوکاری سیاسی هەیە.

5- ئێستا عێراق چی لە پێشینەی کارەکانیدا بێت؟

لە دوای دەستکاریکردنی ڕاپۆرتکراوی ٧ی تشرینی یەکەم، ئەولەویەتەکانی پراکتیکی بریتین لە ڕێگریکردن لە گۆڕانی نرخی ئاڵوگۆڕکردن کە ببێتە سەرچاوەیەکی دووبارەبوونەوەی هەڵاوسان ونادڵنیایی.

1. پاراستنی ماڵە لاوازەکان: بەهێزکردنی هاوکاری نەختینەیی ئامانجدار ودڵنیابوون لە دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان.

2-بڵاوکردنەوەی پلانی بودجەی باوەڕپێکراو: نیشاندانی چۆنیەتی چارەسەرکردنی کورتهێنانی حکومەت لەڕێگەی ڕێوشوێنی واقیعی خەرجکردن و داهاتەوە.

3- پاراستنی وەبەرهێنانی بەرهەمدار: دوورکەوتنەوە لە بڕینی بێ جیاوازی لە کارەبا، گواستنەوە، ئاو و ژێرخانی دیکە کە پاڵپشتی گەشەی کەرتی تایبەت دەکات.

4. گەڕاندنەوەی متمانە بە سیستەمی دارایی: باشترکردنی دەستڕاگەیشتن بە دراوی بیانی بە شێوەیەکی شەرعی و بەهێزکردنی چاودێری بانکی.

5. کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت بە تێپەڕبوونی کات: دروستکردنی ئامانجی پێوانەکراو بۆ داهاتی غەیرە نەوت و دامەزراندنی تایبەت و بەرهەمی ناوخۆ.

سندوقی دراوی نێودەوڵەتی بە هەمان شێوە جەختی لە دەستکاری دارایی و پاراستنی خەڵکی لاواز وپاڵپشتی کۆمەڵایەتی بە ئامانجی باشتر وچاکسازی بۆ بەهێزکردنی توانای گەشەی ئابووری عێراق کردووەتەوە.

ئەنجام

عێراق دەتوانێت چارەسەری قەیرانی دارایی خۆی بکات بەبێ ئەوەی پشت بە دووبارەبوونەوەی دابەزینی بەها ببەستێت، بەڵام ناتوانێت خۆی لەو دەستکارییە ئابوورییە بنەڕەتییە بەدوور بگرێت. ئەگەر داهاتی نەوت بەس نەبێت بۆ دابینکردنی بودجەی بەڵێننامەکانی ئێستا، وڵات دەبێت پێکهاتەیەکی بەردەوام لە باشترکردنی کۆکردنەوەی داهات، خەرجکردنی کاراتر، دارایی بەرپرسیارانە و توانای بەرهەمهێنانی بەهێزتر بدۆزێتەوە.

دابەزینی بەها دەتوانێت لە ژێر هەندێک مەرجدا یارمەتی دارایی کورتخایەن بدات، بەڵام دەتوانێت هێزی کڕین کەم بکاتەوە و تێچووی بازرگانی زیاد بکات و متمانە لاواز بکات. کاریگەری درێژخایەنی بەندە بەوەوە کە حکومەت شانبەشانی چی دەکات.

بۆیە تەحەدای ناوەندی بۆ عێراق تەنها هەڵبژاردنی نرخی ئاڵوگۆڕ نییە. بنیاتنانی بودجەی دەوڵەت و ئابوورییەکی بەرهەمدارە کە بەرگەی کەمبوونەوەی داهاتی نەوت بگرێت بەبێ ئەوەی چەندین جار بارگرانی بخاتە سەر هاووڵاتیان.